تحليلي تطبيقي بر كاركرد عوامل اجتماعي موثر بر معرفت از ديدگاه غزالي و ابن‌خلدون

هدف از نوشتار حاضر استخراج تطبيقي نقش عوامل اجتماعي در چگونگي تكون معرفت انساني از ديد غزالي و ابن‌خلدون است. روش مطالعه، تحليل تطبيقي و خوانش محتواي ديدگاه‌هاي دو متفكر مورد نظر است. مناسبات جامعه و معرفت از دغدغه‌هاي مهم غزالي و ابن‌خلدون است. هر دو تلاش دارند تا در اين مقوله، نحوه تاثيرگذاري عوامل اجتماعي را بر سطوح گوناگون معرفت‌هاي بشري بررسي كنند. در ديدگاه ابن‌خلدون مهم‌ترين تقسيم انسان‌ها به شهرنشين و باديه‌نشين مبتني بر تنوع عوامل اجتماعي است، ولي در ديدگاه غزالي تقسيم آدميان به عوام، متكلمان و عارفان، مبتني بر نظام معرفتي آنهاست كه البته مي‌تواند متاثر از عوامل اجتماعي نيز باشد. غزالي ضمن توجه به نقش عوامل اجتماعي به‌عنوان نوعي مانع تحقق شناخت حقيقي، كاركرد آنها را در شكل‌گيري معارف بشري چون فقه، كلام و سياست نشان مي‌دهد. رويكرد غزالي عمدتاً نشان دادن ابعاد سلبي عوامل اجتماعي در معرفت است. ابن‌خلدون با واقع‌گرايي و با استفاده از تجربه بيروني سعي مي‌كند تا تنوع عوامل اجتماعي چون عصبيت، اوضاع جغرافيايي، اقتصاد، دين و محيط زندگي را مورد تحقيق قرار دهد. او هر دو نقش ايجابي و سلبي آنها را بيان مي‌كند و تلاش مي‌كند تا تاثيرگذاري آنها را در صورت معرفت، نه محتواي آن، نشان دهد.