تبييني تيوريك از چالش‌هاي منافع ملي در رويكرد سياست خارجي ج.ا.ايران: معماي آرمان-واقعيت

به‌طور حتم هر نظام سياسي و حكومتي مي‌تواند سياست خارجي خود را از ديدگاه‌هاي خاص فلسفي؛ ارزشي و هنجاري خود تعقيب و دنبال كند. اما بسياري از كشورها زماني‌كه درصدد حصول به منافع ملي خود هستند، اگر به اين نتيجه برسند كه اين نوع نگرش‌ها مانع جدي در برابر حصول به منافع ملي آن‌ها محسوب مي‌شود، سعي مي‌كنند نوع نگرش خود را تعديل و يا حتي فراموش كنند. چرا كه حتي كشورهايي كه داراي پايه‌هاي فكري هنجاري، اخلاقي و ارزشي هستند، در سطح محيط و روابط بين‌الملل كم‌تر با نگاهي هنجاري يا نورماتيو به قضايا نگاه كرده و در عوض با نگاهي واقع‌گرا يانه منافع ملي خودشان را تعقيب مي‌كنند. لذا مهم‌ترين سوال پژوهش حاضر اين است كه به چه عللي پس از گذشت سه دهه از انقلاب اسلامي، سياست خارجي ايران نتوانسته منافع ملي خود را به‌طور مستمر و با ثبات، بر اساس نگرشي واقع‌بينانه دنبال كند؟ فرضيه مقاله اين است كه در جمهوري اسلامي ايران به علل و عوامل مختلفي هم‌چون ايديولوژي انقلاب اسلامي و ارزش‌ها و هنجارهاي ديني و مذهبي حاكم بر آن، ساختارهاي سياسي و ساختارهاي اجتماعي و فرهنگي كه مي‌توان آن‌ها را تحت مواردي هم‌چون تاثير قدرت‌مند هنجارها و ساختارهاي غيرمادي بر تصميم‌گيري‌هاي سياسي و اجتماعي كشور، اتخاذ سياست‌هاي ايديولوژيك- محور و عدم توجه به تصميمات استراتژيك، اتخاذ تصميمات محاسبه‌گرايانه و عدم شكل‌گيري كامل فرايند دولت – ملت‌سازي باعث شده است كه منافع ملي در سطح كلان يا نتواند در چارچوب نگاهي رياليستي مورد توجه قرار گيرد و يا اين‌كه اگر مورد توجه قرار گرفته، اين امر به‌طور مقطعي و تحت شرايط خاص شكل‌گرفته است. لذا مقاله براي بررسي و تحليل موضوع مورد بحث، از روش علت و معلولي در كنار روش توصيفي و تحليلي استفاده كرده است.