ظرفيت‌هاي عرفان اسلامي در تمدن‌زايي

بازخواني ظرفيت‌هاي عرفان اسلامي ‌در تمدن‌زايي مي‌تواند ضمن تقويت ادبيات توصيفي تمدن، اهميت عرفان اسلامي را در نظام هماهنگ تمدني معلوم سازد. آموزه‌هاي دو دانش عرفان نظري و عرفان عملي و عملكرد تاريخي عرفان اسلامي بنيان‌هاي نظري اين پژوهش تمدني است. در اين ميان، آورده اساسي عرفان نظري، يعني «اسماي ‌الهي و نكاح ‌اسمايي» و آورده اصلي عرفان عملي «بُعد و قرب از‌ حق‌تعالي» است كه با استفاده از اين مفاهيم، توصيفي از تمدن مطلوب اسلامي عرضه مي‌گردد و در باب ظرفيت‌هاي تمدن‌سازي با گذار از شبهه اساسي دنياگريزي عرفان و آموزه‌هاي آن به استناد سرچشمه‌هاي اسلامي عرفان و نيز آموزه نهايي آن، يعني بقاء بعد الفناء  نه فناء  و عناصري مانند دستگيري، خلافت بالسيف و جمع متلائم بين روح و بدن، جايگاه اصلي عرفان در مركز هندسه تمدن اسلامي‌ نشان داده مي‌شود و در نگاهي ديگر، تبيين مي‌گردد كه عرفان به‌‌واسطه تأمين چهار عنصر معنويت، عقلانيت معنوي ويژه در دستگاهي سازوار، ارائه الگويي برتر از شريعت‌مداري و به‌دست دادن روشي ويژه در فهم متون ديني (تأويل)، آورده‌هاي پرباري در ساخت تمدن اسلامي دارد. همچنين در ادامه دلايلِ تحقق نيافتن تمدن مطلوب براساس عرفان اسلامي، به‌رغم وجود آورده‌هاي پربار تمدني بررسي خواهد شد.