تحليل عناصر موسيقايي در چكامۀ اُزريه

بررسي و تحليل موسيقايي شاهكارهاي شعري از اهمّيّت فراوان برخوردار است؛ زيرا موسيقي عنصري اساسي در ساختار شعر است؛ بگونه‌اي كه برخي معتقدند وجه تمايز ميان شعر و نثر در درجۀ نخست همان نظام آوايي خاص و جنبه شنيداري آن است. قصيده «ازريه» سرودۀ شاعر توانمند عراقي، شيخ كاظم ازري (1143-1211 هـ) از جايگاه ادبي و ديني بسيار ارزشمند برخوردار است. اين قصيده از زمان شاعر تاكنون مورد توجه شاعران و اهل ادب قرارگرفته است و شاعران فراواني به استقبال آن رفته و ادبا و علماي متعددي به شرح آن پرداخته اند. اين چكامه يادآور فن «حماسه‌سرايي» در ادبيات عرب است و ازري با اين قصيده در دوره معاصر ادب عربي مكتبي پديد آورد كه مورد تقليد شاعران پس از او قرار گرفت. يكي از نقاط قوت اين قصيده ساختار محكم و شكوهمند و طنين موسيقايي خاص آن است؛ بگونه‌اي كه آن را قرآن الشعر و الملحمه الكبري ناميده­اند. در اين مقاله سعي شده با استفاده از روش توصيفيتحليلي تا حد امكان به عناصر موسيقايي مؤثر در زيبايي اين چكامه پرداخته شود و با بررسي مواردي مثل موسيقي بيروني (وزن و قافيه) و موسيقي دروني (جناس، تكرار، طباق، تلميح و...) زيبايي و برجستگي موسيقايي اين قصيده نشان داده شود. در ارزيابي كلي قصيده مي­توان گفت ازري در اين چكامه از شدت و صلابت بحر خفيف در توصيف صحنه­هاي حماسي بهره برده و قافيۀ «ها» و آوردن ابيات مقفّي سهمي بسزا در تقويت موسيقي بيروني قصيده داشته است. از ديگر سو، استفاده هنري از مواردي مثل جناس، واج آرايي، تكرار و موارد ديگر او را در تقويت و تثبيت موسيقي دروني و معنوي ياري رسانده است.