شرايط امكان علوم اجتماعي در فلسفه اجتماعي علامه طباطبايي در پرتو مقايسه تطبيقي با فلسفه اجتماعي كانت

در مقاله حاضر، برون رفت علوم اجتماعي از وضعيت پروبلماتيك در تمدن اسلامي به مواجهه نظام معرفتي و متافيزيكي اين تمدن با «ازجاكندگي معرفتي» دوران جديد منوط شده است. در تبيين اين موضوع، آراي علامه طباطبايي به محك آراي ايمانوئل كانت برده شده است. كانت در مواجهه با پديده يادشده، با انتقال خدا از حوزه شناخت به حوزه اخلاق و تبديل انسان به موجودِ «خودآيين» و قرار دادن «دين در محدوده صرفاً خرد»، تحول بزرگي را در متافيزيك مغرب زمين ايجاد كرد كه حاصل آن، ارائه دريافتي جديد از جامعه انساني (جامعه به عنوان هستي خودبنياد و مستقل) بود و همه اين ها به فراهم شدن «شرايط امكانِ» علوم اجتماعي جديد، يعني امكان «درك منطق پديده هاي اجتماعي در استقلال خود» منجر شد. اما علامه در مواجهه با پديده «ازجاكندگي معرفتي» هر چند با آغاز كردن فلسفه خود با «انسان» و به ويژه با طرح مفهوم «اعتباريات»، قلمرو آفرينش گري عقل انسان را گسترش داد، با «ناقص» دانستن عقل و فطرت انسان، تبديل شدن انسان به موجودي «خودآيين» را ناممكن و بنابراين، قلمرو دين را محيط بر قلمرو عقل دانست. حاصل اين نگاه، ارائه دريافتي از جامعه به عنوان هستي غيرخودبنياد و غيرمستقل بود. با اين حال، وي با ارائه دريافتي عقلايي از كلام و الهيات اسلامي، خطوط كلي اما مقدماتي را براي تحولِ پارادايمي در دريافت از «انسان» و رابطه او با خدا و شكل گيري سنت مستقل علوم اجتماعي در جهان اسلام فراهم كرد.