مطالعه تطبيقي و تطوري نقوش هندسي در مواد باستاني و آثار هنري مازندران

مازندران يكي از بخش هاي مهم سرزمين هاي شمالي ايران محسوب مي گردد كه بين دامنه هاي شمالي البرز مركزي و كرانه هاي جنوبي درياي خزر قرار گرفته است. قدمت حضور انسان در اين منطقه به دوران پارينه سنگي فوقاني و ميان سنگي باز مي گردد. اين سرزمين از ديرباز مهد هنرهاي مختلف بوده است. سفال هاي مكشوفه از غارهاي هوتو و كمربند از قديمي ترين نمونه هاي سفالگري در فلات ايران هستند. شكل گيري،‏ تحول و تغيير نقش مايه هاي موجود روي مواد باستاني و آثار هنري يكي از موضوعات مهم در باستان شناسي است كه منجر به شناخت جنبه هاي اقتصادي،‏ اجتماعي و ايدئولوژيكي جوامع گذشته مي گردد. اين پژوهش با هدف بررسي تطبيقي نقش مايه ها از دوران پيش از تاريخ و دوران تاريخي تا به امروز انجام پذيرفته است. شناسايي و طبقه بندي،‏ بررسي روند تحول و حتي المقدور بازشناسي مفاهيم آنها با روش هاي كتابخانه اي و ميداني صورت پذيرفته است. بر پايه اين پژوهش،‏ نقش مايه هاي مذكور به انواع هندسي،‏ گياهي،‏ حيواني،‏ انساني و نمادين تقسيم شدند؛ اما،‏ در اين مقاله تنها به توصيف و تشريح انواع نقوش هندسي پرداخته ايم. بايد اذعان نمود كه به دليل ضعف كاوش هاي باستان شناختي در اين منطقه،‏ ما با كمبود مدارك مربوطه رو به رو بوديم. در هر حال،‏ نقش مايه هاي هندسيِ مورد مطالعه از تنوع زيادي برخوردارند؛ برخي از آنها در طول زمان استمرار يافتند،‏ بعضي ديگر تطور و تغيير پيدا كردند و برخي ديگر،‏ از ميان رفته اند. طبيعت،‏ مذهب و فرهنگ بومي از عوامل موثر در شكل گيري و تداوم اين نقش مايه ها بودند. 1. اين مقاله از طرح پژوهشي با عنوان «بررسي تطبيقي نقوش نمادين دوران پيش از تاريخ،‏ تاريخي و هنرهاي بومي مازندران» كه در سال ۱۳۹۱ در شوراي پژوهشي دانشگاه مازندران تصويب و در سال ۱۳۹۲ توسط نگارندگان اجرا و تدوين گرديده،‏ مستخرج شده است.