نسبت مفهومي فرهنگ و دين بر مبناي حكمت متعاليه

در ادبیات علمی گاهی دین را یكی از اركان هر فرهنگ می­شمرند؛ و بعضی مواقع فرهنگ را یكی از بخش­های دین معرفی می­كنند. نسبت میان این دو مفهوم، مسئله‌ای است كه این پژوهش در مقام پاسخگویی به آن است. برای این كار از روش تحلیل منطقی مفاهیم و قیاس برهانی فلسفی استفاده و تلاش شده است، مبتنی بر حكمت متعالیه، گامی برای پاسخگویی به این پرسش برداشته شود. از منظر حكمت متعالیه، فرهنگ همان معانی عقلانی و یا خیالی است كه به ‌وسیله اتحاد انسان‌ها با آنان، از مسیر اراده انسانی، در جامعه بشری، ظرفیت بروز و ظهور پیدا كرده است و در قالب الگوهای رفتاری، نمادها، ارزش‌ها و... خودنمایی می­كند. دین نیز عبارت است از مسیری كه هر انسان در طول حیات خود، با كسب علم و عمل طی می­كند كه از طریق متحد شدن با ایمان حاصل می­شود. همان‌طور كه باورها، ارزش‌ها و هنجارهای فرهنگی ممكن است موصوف به حق یا باطل باشد، ایمان‌ها، اخلاقیات و احكام دینی نیز می­توانند حق یا باطل باشند. در این میان دین حق، همان صراط مستقیمی است كه حقیقتِ آن، مسیر زندگی انسان كامل است و باطن آن به ‌صورت پلی بر فراز جهنم، در قیامت متمثل می­شود؛ اما فرهنگ، همان حقایق ایمانی است كه توسط اراده انسان، در محیط جامعه بروز و ظهور یافته است. درمجموع می‌توان گفت دین، همان فرهنگِ لابشرطِ از وجود اجتماعی و فرهنگ همان دین به شرط حضور در جامعه است.

-