واكنش مورفوفيزيولوژيك پونه‌ساي خوشه‌اي (Nepeta racemosa Lam.) به تنش خشكي

Morphophysiological response of Nepeta racemosa Lam. to drought stress

جنس Nepeta 250 گونه در دنیا دارد. این گونه در ایران دارای 67 گونه است كه 39 گونه آن بومی ایران می‌باشد. به‌منظور بررسی اثر تنش خشكی بر صفات كمّی و كیفی گیاه دارویی پونه‌سای خوشه‌ای (Nepeta racemosa Lam.) آزمایشی در شرایط مزرعه در قالب طرح بلوك‌های كامل تصادفی با چهار تیمار و سه تكرار در ایستگاه تحقیقات البرز، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع كشور در سال 1390 اجرا شد. سطوح مختلف تنش خشكی شامل 100% (شاهد یا بدون تنش)،80% (تنش ملایم)، 60% (تنش متوسط) و 40% (تنش شدید) ظرفیت مزرعه‌ای بود. در مرحله گلدهی ارتفاع گیاه، تعداد پنجه، تعداد ساقه جانبی، وزن ریشه، طول ریشه، قطر ساقه اصلی، تعداد ساقه گل‌دار، طول گل‌آذین‌ها، طول برگ و عرض برگ، عملكرد برگ، گل‌آذین، ساقه و سرشاخه، درصد و عملكرد اسانس برگ، گل‌آذین، ساقه و سرشاخه اندازه‌گیری شدند. نتایج تجزیه آماری نشان داد كه تنش خشكی اثر معنی‌دار بر ارتفاع گیاه، وزن ریشه، طول گل‌آذین‌ها، طول برگ، عرض برگ (1%≥α)، طول ریشه و قطر ساقه اصلی (5%≥α) داشت. همچنین تنش خشكی اثر معنی‌دار بر درصد اسانس برگ، درصد اسانس سرشاخه، عملكرد برگ، ساقه، گل‌آذین و سرشاخه، عملكرد اسانس برگ و گل‌آذین (1%≥α) داشت. بیشترین درصد اسانس برگ (72/1%)، گل‌آذین (93/1%) و درصد اسانس سرشاخه (27/1%) مربوط به تنش ملایم (60% ظرفیت مزرعه) بود. نتایج نشان داد كه پونه‌سای خوشه‌ای گیاهی مقاوم به خشكی بوده و با اعمال 60% تنش خشكی می‌توان بیشینه اسانس را بدست آورد.

Nepeta, belonging to Lamiaceae family, includes 250 species in the world and 67 species in Iran, 39 of which are native to Iran. In order to investigate the effects of drought stress on yield quantity and quality of Nepeta racemosa Lam., this experiment was conducted in 2011, at the Alborz Research Station, Karaj, Iran. Drought levels were 100% (control), 80% (low stress), 60% (medium stress), and 40% (severe stress) field capacity (FC). Different traits including plant height, number of tillers, number of lateral branches, root weight, root length, main stem diameter, number of inflourcences, inflorescence length, leaf length, leaf width, yield of leaf, inflorescences, stem and shoot, and essential oil percentage and yield of leaf, inflorescence, stem and shoot were measured at flowering stage.   Variance analysis revealed significant effect of drought stress on plant height, root weight, inflorescence length, leaf length, leaf width, yield of leaf, stem, inflorescence, and essential oil percentage of leaf, stem, inflorescence, and essential oil yield of the leaf, stem, inflorescence (P≤0.01), root length, and main stem diameter (P≤0.05). Mean comparison showed that the highest essential oil percentage was observed in leaves (1.72%), shoot (1.27%) and inflorescences (1.93%) at medium stress (60% field capacity). It could be concluded that Nepeta is a drought tolerant plant, and the maximum essential oil percentage could be achieved under medium stress with 60% field capacity.