تقابل‎هاي هم جوار؛ عنصري بلاغي و معني ساز در مثنوي

«تقابل هاي هم جوار» (همنشيني دو ركن متقابل)، اصطلاحي است در پيوند با علم معاني نحو. اين اصطلاح، هنرسازه‏اي پنهان در مثنوي است كه در اين نوشتار براساس نظريه نظم (ساخت) و علم معاني نحو، ساخت‏هاي گوناگون و الگوهاي متنوع آن تبيين و تحليل شده است؛ ازجمله اين الگوهاي تقابلي عبارت­اند از: تقابل‎هاي هم جوار در يك جمله با هويت دستوري يكسان (تقابل‎هاي معطوف، تقابل‎هاي هم جوار مضاف و مضافٌ‎إليهي و موصوف و صفتي)، تقابل‎هاي هم جوار در يك جمله با هويت دستوري ناهمسان و تقابل‎هاي هم جوار در دو جمله شامل تقابل‎هاي عطفي و غيرعطفي. همراهي اين الگوها با ديگر عناصر زيبايي‎شناسي چون انواع آرايه‎هاي بلاغي و موسيقي كلام، بر ظرفيت معنايي و حسن بلاغي آنها مي‎افزايد. اين گونه‎گوني موجب پويايي زباني، بلاغي و معنايي هر چه بيشتر شعر مولانا شده است. بسامد فراوان اين هنرسازه، ويژگي‏اي سبكي در شعر مولانا آفريده است و گذشته از تاثير بلاغي و زيباشناسانه در القاي زمينه معنايي سخن، به‎ويژه در انديشه‎هاي بنيادين ذهن مولانا موثر است. در اين نوشتار، تقابل‎هاي هم جوار معرفي و ساختار نحوي ابياتي كه شامل اين هنرسازه اند، تحليل زيباشناسي شده­اند.