تحليل « علت مُعده » و لوازم وجودي معرفتي آن

نظام هستي را مي توان در قالب دو سلسله طولي و عرضيِ علت ها، تبيين كرد. علت هاي چهارگانه فاعلي، غايي، مادي و صوري، در ايجاد شيء موثر بوده و از اين رو، «وجوب و وجودِ» معلول در سلسله طولي علت ها، نسبتي ضروري و ذاتي با «وجوب و وجودِ» علت خود دارد. علت اعدادي در برابر علت هاي حقيقي (موثر) قرار داشته و تنها در سلسله اي عرضي كه ويژه عالَم ماده و حوادث زماني مترتب بر يكديگر است، واقع مي گردد. علت مُعده، امر سابقِ هر حادثه زماني است كه با حمل امكان استعدادي امر لاحق، تنها در تعين فرد ماهيت موثر بوده و از اين رو نقشي در «ايجاد» امر لاحق ندارد. انحصار سخن از علت هاي اعدادي در مقوله حركات، سبب مي شود كه علت هاي معده، اموري نامتناهي و غير مجتمع الوجود باشند. از سوي ديگر، از آنجا كه علت معده، موجِد امر لاحق نبوده و تناسب ذاتي با آن ندارد، علم به علت معده (امر سابق)، سبب علم ضروري به معلول (امر لاحق) نيز نمي گردد.