نگاهي نو به جغرافياي تاريخي قهستان در قرون نخستين اسلامي

در بيست سال گذشته، تحولات شگرفی در دو حوزه ارزیابی عملكرد و مدیریت عملكرد به وقوع پیوسته است. قهستان ایالتی در شرق ایران بود كه تاریخ و جغرافیای آن با خراسان عجین شده است. ایالت قهستان گرچه در ساختار سیاسی و اداری بخشی از خراسان بزرگ بوده است، اما در منابع متعدد جغرافیایی، تاریخی و ادبی از آن تحت نام واحد جغرافیایی مستقل و متمایزی یادشده است. نام این ایالت معرب كُهستان و مخفف كوهستان است و شامل شهرهایی چون قاین، گُناباد، طبس عَناب (مِسینان)، طبس گیلكی (گلشن)، تَرشیز، خواف، باخَرز، خور، خوسف، زام و زاوه بود. درواقع بخش اصلی آن را خراسان جنوبی و شهرهایی از خراسان رضوی، یزد و اصفهان كنونی تشكیل می‌دادند و قصبه این ایالت قاین بود. بافت طبیعی (دارا بودن كوه، بیابان و ...) و ژئوپلیتیكی (نزدیكی به سه ایالت مهم سیستان، خراسان و كرمان) قهستان، شهرها و نواحی این منطقه را از اهمیت ویژه‌ای برخوردار ساخته و آنجا را به مسیری ترانزیتی و گلوگاهی بی‌بدیل مبدل كرده بود كه پرداختن به آن به‌منظور روشن ساختن گوشه تاریكی از تاریخ قهستان و شرق ایران ضروری به نظر می‌رسد. این منطقه از دوران اساطیری موردتوجه حكام و امرا بوده است و در آغاز دوران اسلامی به‌عنوان دروازه خراسان و گلوگاهی مهم برای كنترل ایالات سه‌گانه: خراسان، سیستان و كرمان به شمار می‌رفت و به همین جهت موردتوجه مورخان و جغرافی‌دانان اسلامی بود؛ بنابراین هدف از این پژوهش بررسی جغرافیای تاریخی ایالت قهستان، به‌عنوان یكی از تعیین‌كننده‌ترین مناطق ایران و جهان اسلام در قرون نخستین اسلامی با رویكردی متفاوت است كه می‌تواند به شفافیت بخش‌های غبارگرفته تاریخ این سرزمین،كمكی هرچند كوچك نماید. پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی و بر اساس منابع كتابخانه‌ای نگاشته شده است و مبنای آن منابع اصیل و دست اول و بنا بر اصل امانتداری است.