طرحواره‌ ذهني، فضاي شهري، خلاقيت

Mental Schema, Urban Space, Creativity

در دهه‌هاي اخير، تلاش‌هاي فراواني در جهت رفع بحران‌ انگارگاني برنامه‌ريزي، در قالب گفتمان «خلاقيت» و تحت عناويني همچون «شهر خلاق»، «طبقه‌ خلاق»، «برنامه‌ريزي فرهنگي» و غيره شده‌ است كه به بحث خلاقيت به اتكا طبقه‌ متوسط خلاق، از زاويه‌ بازآفريني فرهنگي مي‌نگرند. اما به نظر مي‌رسد كه عموم محققان، موضوع خلاقيت را از دريچه‌ روند شكل‌گيري خلاقيت در ارگانيسم انسان‌ها مورد مطالعه قرار نداده‌اند. درنتيجه‌، موضوع فرهنگ را به‌عنوان ابزار رشد صرفاً اقتصادي به‌كار گرفته‌اند. اين پژوهش در پي پاسخ به اين سوالات است كه، خلاقيت به‌عنوان محصول فرآيند آگاهي و انديشيدن انسان، چگونه شكل مي‌گيرد و چگونه در رابطه‌ با محيط، تحديد يا تقويت مي‌شود و فضاي شهري، چگونه بر اين فرآيند اثر مي‌گذارد. بنابراين هدف اين مقاله، شفافيت بخشيدن به رابطه‌ ميان موضوع خلاقيت و فضاي شهري، به‌عنوان مهم‌ترين عرصه‌ عمومي آزادي انديشه، بيان، اجتماع و عمل بالنده‌ آحاد جامعه بر اساس علم روان‌شناسي شناختي و جامعه‌شناسي است. فرضيه‌ تحقيق آن است كه اولاً شخصيت غيرخلاق وجود ندارد و تفاوت افراد در ميزان پشتكار و جستجوگري افراد است؛ ثانياً يك فضاي شهري خلاق، بستر رشد، تبلور و تجلي خلاقيت آحاد جامعه است كه امكان آزادي بيان و عمل و حيات مدني دارند و انگيزه‌ لازم براي كنش خلاق افراد هنگامي دايمي و پايدار است كه شرايط متعادل اقتصادي، اجتماعي و حيات مدني به‌گونه‌اي باشد كه ارزش كار اجتماعاً توليد‌شده‌ انسان‌ها به خودشان تعلق گيرد. روش اين مطالعه، تحليل و استنتاج تركيبي از گزاره‌هاي دانش روان‌شناسي شناختي است كه در مرحله‌ تركيب، فضا به مثابه عين و خلاقيت به مثابه امر ذهني در ربط ديالكتيكي قرار مي‌گيرند و روش جدلي قياس و استقرا توامان در گفتمان بحث حاكم است. نتايج اين پژوهش، مويد آن است كه فضاي شهري، عرصه‌اي عمومي و متكي به دموكراسي است كه تجلي رابطه‌ روان‌شناختي انديشه‌ورزي و كنش اجتماعي است كه مي‌تواند بستر خلاقيت باشد.