مراحل فعل الهي در آيات و روايات

متكلمان اسلامي براي تحليل فعلي الهي، از اراده استفاده مي كردند و فاعليت خداوند را فاعليت بالاراده مي دانستند. به اعتقاد آنان، علم الهي براي تحقق فعلي، كافي نيست و پس از اراده، فعلي تحقق مي يابد. مسئله اين نوشتار آن است كه بر اساس قرآن و روايات، چه مراحل و مقدماتي براي تحقق فعلي الهي لازم است. آيات و روايات مربوط به تحليل فعلي الهي، سه گونه است؛ گاه مشيت يا اراده به عنوان واسطه ميان ذات و فعلي خداوند مطرح مي شود. در دستهاي ديگر از روايات، فعلي الهي داراي هفت مرحله: مشيت، اراده، قدر، قضا، اذان، كتاب و اجلي است. تمامي اين ها علم فعلي خداوند هستند. در دسته سوم، فقط از چهار مرحلهٔ اول به علاوه امضا كه تأكيد بر قضا و حتمي شدن آن است، نام برده شده است. به نظر مي رسد، مراحل اصلي تحقق شيء مشيت، اراده، قدر و قضاست و بقيه موارد ذكرشده، از لوازم اين چهار مرحله است.