خيال خلّاق از نظر ابن‌سينا

Creative imagination in Avicenna’s philosophy

مبحث خيال كه از مباحث مهم و اساسي در فلسفه و عرفان اسلامي است، بعد جهان‌شناختي و معرفت‌شناختي عظيمي دارد. ابن‌سينا از نخستين كساني است كه در اين باب سخن گفته است. او خيال را در حوزه جهان‌شناسي واسطه عالم مادي و عقلي دانسته و در حوزه معرفت‌شناسي، با ايجاد تفاوت ميان دو قوه ادراكي خيال و متخيله، با دو رويكرد متفاوت خيال معطوف به حس و خيال معطوف به عالم عقول را مورد توجه قرار داده است. ويژگي اتصاف به اوصاف و عوارض مادي، متعلق به خيال متصل معطوف به حس است و خيال متصل معطوف به عالم متعالي از ويژگي‌هاي متعالي، از جمله قدرت خلاقيت، تصرف در نفس و تصرف در عالم طبيعت برخوردار است. در اين مقاله با روش اسنادي‌ـ‌تحليلي تلاش كرده‌ايم منزلت معرفت‌شناختي و وجودشناختي خيال را در انديشه ابن‌سينا به تصوير كشيده و اثبات كنيم كه تمام آنچه در عرفان و فلسفه‌هاي پس از وي در اين باب گفته شده به‌نحوي متأثر از انديشه‌هاي اين بزرگ فيلسوف بوده است.

Discussing on imagination is an important and vital issue in Islamic philosophy and mysticism. It has numerous ontological and epistemological dimensions. Avicenna was the first philosopher who cosmologically has distinguished imaginary world from material and intellectual ones. Epistemologically, he has made a distinction between imagination and imaginative taking two approaches to imagination which tends to the sense and tends to intellectual world. The material characters are devoted to the imagination tending towards sense but the imagination which tending towards the transcendental world is creative and immaterial which is able to change the things in the natural world. We, at this paper, by analytical and descriptive research method, have attempted to survey Avicenna’s approach to the imagination who has affected the next mystics and philosophers.