بررسي رابطة حالات و مقامات عرفاني با شگردهاي بلاغي

زبان عارف تنها دريچه‌اي است كه از طريق آن مي‌توان از فراسوي قرن‌ها به دنياي پيچيدة ذهن و ضمير او راه بُرد. همة تجربه‌هاي عرفا، خود را در شعر و نثر ايشان آينگي مي‌كنند، هرچه تجربه‌هاي عرفاني عرفا از علم‌اليقين به ­سوي عين‌اليقين و حق‌اليقين پيچيده‌تر مي‌شود، زبان بلاغي آنها نيز از تشبيه به سوي استعاره و نماد و تناقض، رمزگون مي‌شود. ما در اين نوشتار، با تبيين مباني نظري مقامات هفت‌گانه و حالات ده‌گانة عرفاني از كتب صوفيه و برشمردن عوامل مؤثر در كيفيّت گفتار عارف، يعني «حالت صحو يا سُكر»، «نوع حال و مقام عارف»، «گوينده و مخاطب»، «قصدِ عارف براي تعليم يا تجربي­بودن آن» و «ساختار طبيعي زبان» به دسته‌بندي بلاغي ديگري از گزاره‌هاي عرفاني دست زده‌ايم. به طور كلي در مواردي قصد عارف تعليم است و لذا بيانش «تشبيه و تمثيل­ محور» و برخي احوالِ عاشق و معشوق، شهود محور و به­تبع آن، بيان «استعاره محور» است؛ در مواردي مقامات و اطوار متقابلِ عاشق و معشوق، رفتارمحور و به­تبع آن، بيان «كنايه محور» مي­شود و در برخي حالات و مقامات، كلام حاصل بي‌خويشي و فناست و لذا «تناقض‎گونه و رمزمحور» است.