تاريخ‌گرايي و ساختارگرايي در انديشۀ محمد عابد‌جابري: بررسي و نقد

HISTORICITY AND STRUCTURALISM IN JABERI'S THOUGHTS: REVIEW AND CRITIQUE

گذشتۀ درخشان و تمدن‌ساز جهان اسلام و عقب‌افتادگي كنوني آن مسئله‌اي است كه ذهن خيلي از انديشمندان مسلمان را به خود مشغول داشته است. هر يك از انديشمندان مسلمان نيز به‌طور معمول متناسب با يافته‌ها و بافته‌هاي فكري و فلسفي خود بدان پرداخته‌اند. محمد عابد‌جابري در راستاي جستن راهكاري براي برون‌رفت از فضاي فكري مسدود عربي-اسلامي به تحليل «سنت» و «گذشتۀ» آن روي ‌آورده و با نگرشي تاريخي و ساختارمند و در چارچوب عقلانيت انتقادي، سه نظام فكري بياني، عرفاني و برهاني را در ساختار آن تشخيص داده است. روش‌شناسي تاريخ‌گرايانه و ساختارگرايانه به فكر وي سمت‌و‌سويي داده است كه ضمن ساختارشكني در تحليل فضاي فكري عربي- اسلامي، ساختارهايي را نيز بر آن تحميل مي‌كند. اين مقاله، پس از بررسي روش و تفكر جابري، نشان مي‌دهد كه تاريخ‌گرايي و ساختارگرايي موجود در تفكر او، موجب شده است كه نگرش وي براي رسيدن به مطلوب خود، ايدئولوژيك باشد؛ ايدئولوژي‌اي كه از علم‌گرايي مدرن، تاريخ‌گرايي و ساختارگرايي نگرش جابري نشأت مي‌گيرد.

The glorious and civilizing past of Islam and its current retardation is a problem that has preoccupied minds of many Islamic thinkers. Every one of these thinkers usually has addressesd this problem in accordance with his/her intellectual and philosophical thoughts. Muhammad Abid Jaberi in course of finding solution to get rid of Arab-Islamic limited mindset, has analyzed Arab-Islamic "tradition" and its "past", and with a historical and structural view, within critical rationalism framework, has recognized three systems of thought: explication, illumination and demonstrative episteme. Historicity and structural methodology has led him to deconstruct Arab-Islamic thinking area, while giving it structure. This article, after reviewing Jaberi thought, concludes that the existing historicity and structuralism in his thought has given his thought an ideal form, making it ideological; an ideology that results from modern scientific, historicity and structuralism of Jaberi‟s view.