منع سوءاستفاده از حق حاكميت در نهج‌البلاغه

Prohibition of abuse of Sovereignty in Nahj al-Balagheh

در طول تاريخ بشريت مقابله با سوءاستفاده از حق حاكميت اساسي‌ترين دغدغه آزادي‌خواهان جهان بوده است. در نظام حقوقي اسلام - كه مبتني بر آموزه‌هاي وحياني و سيرة معصومان عليهم‌السلام است- راهكارهاي نظري و عملي براي كنترل قدرت حاكمان تبيين گرديده است. پژوهش حاضر به شيوۀ توصيفي - تحليلي و با تكيه بر متن خطبه‌ها و نامه‌هاي امام علي(ع)، به بررسي سيرۀ علمي و عملي آن حضرت در برخورد با مسئلۀ سوء استفاده از حق حاكميت پرداخته و به اين نتيجه رسيده است كه در نظام حقوقي اسلام حق مطلق وجود ندارد و سوء استفاده از آن نيز ممنوع است. حضرت علي(ع) براي مقابله با سوء استفاده از دو شيوۀ پيشگيري و برخورد مقتدرانه استفاده نموده است. در شيوۀ پيشگيري، كارگزارانش را از گرايش به زندگي تجملاتي و از هم‌نشيني با مرفّهان بي‌درد بر حذر مي­دارند و با گماشتن ناظران مخفي، بر اعمال آنان نظارت مي­كنند و منحرفان و خطاكاران را به مسير اعتدال رهنمون مي­سازند. رعايت حقوق همة مردم اعم از مسلمان و غيرمسلمان را لازم مي­دانند و حتي صاحبان قدرت را به رعايت حق حيوانات نيز سفارش نموده­اند. عزل، حكم به جبران خسارت و اعمال مجازات اسلامي شيوه‌هاي برخورد آن حضرت با سوء استفاده‌كنندگان بوده است.

Throughout the history, manipulation of the sovereignty right has always been the noble human being's main concern in the world. In Islam legal system which is based on instructions of revelation and innocent Emams' behaviors, theoretical and practical solutions have been codified for controlling the governor's power. The current research has been performed using descriptive-inferential method. Based on Emam Ali's preaches and letters, his scientific and practical principles in dealing with manipulation of sovereignty right have been assessed and the results have indicated that in Islam legal system, right is not definite and manipulating it is prohibited. Emam Ali has utilized prevention and decisiveness for fighting against manipulation. He has prevented his employees from having tendency toward luxurious life and befriending indifferent affluent and by appointing secret observers, has observed their performances and guided the misled to the path of moderation in prevention method. He considers paying attention to all people's rights, including Muslim and Non-Muslim essential and even advises the governors to consider the right of the animals. His methods in punishing the manipulators have been dismissal, compensation of the harm and performing Islamic punishments.