رفتارها و باورهاي ايرانيان : تحليلي جامعه‌شناختي از مناسبات دين در بستر دولت

دين در جامعه ايراني با توجه به شرايط تاريخي، اجتماعي و سياسي آن، از جايگاه بالايي برخوردار است. پژوهش در حوزه ارزش‌ها و رفتار ديني مردم، در جهت درك تحولات و از سويي پيش‌بيني تغييرات آن، متضمن انجام مطالعات مستمر در طي سال‌هاي مختلف مي‌باشد. مطالعه حاضر به روش تحليل ثانويه انجام پذيرفته و سعي دارد يافته‌هاي حاصل از پيمايش‌هاي ملي مختلف طي سال‌هاي 1353 تا 1390 را مورد تحليل قرار دهد. بنابراين با عنايت به داده‌هاي پژوهش‌هاي قبلي موجود، دو بعد رفتار و باور ديني در چهار سطح فردي، جمعي، سياسي و اجتماعي مورد بررسي قرار گرفته است. در اين مطالعه براي تحليل رفتار و باور مردم ايران از دو رويكرد سكولار شدن جامعه با تكيه‌بر نظرات «پيتر برگر» و نيز تعبير كاركردي و عملكردي دين از نظريه «لوهمان» استفاده‌ شده است. در مجموع يافته‌هاي حاصل نشان مي‌دهد كه چندان تفاوتي مبني بر افزايش يا كاهش چشمگير در رفتارها و احساسات ديني ـ فردي مردم ايران مشاهده نمي‌گردد. به عبارتي، جامعه دچار نوعي «تثبيت كاركردي» شده و از اين حيث افراد جامعه همان‌قدر مذهبي‌اند كه در گذشته بوده‌اند. بنابراين تلقي سكولارشدن جامعه، قضاوتي ناصحيح است. البته تفاوت در ميزان دينداري جوانان با بزرگسالان و مسن‌ترها را مي‌توان ناشي از اقتضائات سني آن‌ها دانست. در سطح باورها و رفتارهاي جمعي، عيلرغم عدم وجود داده‌هايي مبني بر مقايسه آن با دهه‌هاي گذشته، ولي در مقايسه با آنچه در اوايل انقلاب و دوران بعد از آن ملاحظه مي‌گردد، نوعي «تغيير كاركردي در حوزه رفتارها و باورهاي ديني ـ جمعي» را مي‌توان استنباط نمود. در واقع كاهش در رفتارهاي ديني جمعي آن‌هم از نوع رسمي بيشتر بازتاب تغييرات دوران و كاركردهاي خاص خود، به‌ويژه در زمان انقلاب و دوران جنگ است كه نوعي نمونه آرماني «دين دوران» را بر اذهان و آرمان‌هاي مذهبي به ياد مي‌آورد. در نهايت مقايسه رفتارها و باورهاي ديني سياسي و اجتماعي نوعي «قطبي شدن عملكرد دين» را در دو حوزه سياسي و اجتماعي نشان مي‌دهد. به عبارتي نوعي «سياست‌زدايي از دين» يا «سياسي شدن دين» و نيز «اخلاق زدايي ديني» يا «اخلاقي كردن ديني» را شاهديم. ازاين‌رو، تعبير سكولارشدن در اين دو حوزه برداشتي دوگانه است.