عوامل مؤثر بر تعاملات اقوام گيل و ديلم با علويان در طبرستان

قدرت‌گيري علويان در شمال ايران معلول تحولات سياسي،فكري و نظامي مناطق غربي طبرستان،گيلان و ديلمان دربرابرِ عباسيان بود. اين پهنۀگسترده به‌دليل بهره‌گيري از شرايط طبيعي نه‌تنها دربرابر اعراب مسلمان، بلكه در مقابلِ حكومت‌هاي مركزي ايران نيز توانستند پايدار باشند؛ اما از سدۀسوم هجري به‌علت بهره‌گيري عباسيان از خاندان‌هاي ايراني براي دست‌يابي بر مناطق فتح‌نشدۀگيلان و ديلمان، امكان مقاومت دربرابرِ آنان بسيار دشوار شد.بدين جهت مردم طبرستان غربي و گيلان براي نشان‌دادن مخالفت خود دربرابرِ عباسيان با انگيزۀسياسي و نظامي از مدعيان حكومت عباسي به‌ويژه علويان حمايت كردند.حكومت‌هاي محليِ اين سامان با دعوت از علويان از آنان به‌صورت ابزاري براي مخالفت با عباسيان استفاده كردند. براساسِ يافته‌هاي پژوهش مي‌توان اين‌گونه استنباط كردكه برخلاف پژوهش‌هايي كه تأسيس حكومت علويان درطبرستان را نتيجۀ تلاش‌هاي حسن‌بن‌زيد مي‌دانند،منافع مردم گيل،ديلم وطبرستان غربي موجب شكل‌گيري علويان در اين سامان شد. هرچند اين اقدامِ خاندان‌هاي كهن ديلمي درنهايت به نفع علويان تمام شد،اما بعدها دودمان‌هاي ديلمي با رنگ و لعاب اسلامي از درون علويان سر برآوردند. در پژوهش حاضر با استنادبه منابع و داده‌هاي تاريخي ضمن بررسي تعامل و تقابل دودمان‌هاي گيل و ديلم با علويان نقش شاخص‌هاي فرهنگي، نظامي و سياسي مؤثر در روابط بين علويان و ديلميان تحليل و ارزيابي شده است.