وجوه سياسى آزادى در كلام معتزله

قائلين به عدل و توحيد بويژه معتزله ،موضوع آزادى و اختيار انسان را در سه موضوع بررسى كرده اند: - روابط انسان ها با يكديگر؛ - روابط طرفينى و پيچيده جامعه اى كه انسان در آن زندگى مى كند؛ - سلطه سياسى كه بر اين جامعه حكومت مى كند. و اين، اضافه بر ارتباط انسان آزاد و مختار با ذات الهى مى باشد. معتزله ارزش آزادى را در قبال «احداث و خلق افعال» قرار داده اند. در نظر آنان آزادى و اختيار انسان تنها در حيطه فردى انسان مدّ نظر نيست؛ به اين معنا كه نظريه آنان تفكر انتزاعى صرف بدون توجه به ذات فردى انسان نيست ؛ بلكه رنج ها، مسائل و مشكلات و روابط انسان را نيز در نظر داشته اند. اين پژوهش به عواملى نظر دارد كه خاص معتزله و اهل عدل و توحيد است. عللى كه شرايط پيدايش اين فكر و شكل گيرى و تطور آن را در برگرفته و عواملى كه باعث شده است قضيه آزادى و اختيار ـ با مقياس هاى عصرى كه اين انديشه در آن پيدا شده است ـ در بستر ظهور و انسجام قرار گيرد.