عرفان خراسان و ابن‌عربي، تفاوت‌هاي نظري

هرچند نمي‌توان بررسي تاريخي دقيقي درباره خاستگاه تصوف خراساني و تشخص آن در قرون اوليه دربرابر طريقت‌ها و مكاتب عرفاني عراق و شام صورت داد ولي مي‌توان استقلال اين مكتب را چه قبل و چه بعد از ابن‌عربي به رسميت شناخت، تأثير و تأثرات آن را در مواجهه با مكتب ابن‌عربي و شارحانش بررسي نمود، عرفان نظري آن را بيشتر شناخت و با عرفان نظري محيي‌الديني مقايسه كرد. اوج مخالفت‌هاي صوفيه را با وحدت وجود، مي‌توان در عرفاي خراساني يافت؛ تا آنجا كه دربرابر آن، نظريه «وحدت شهود» را مطرح كردند. به‌رغم اين مخالفت‌ها، گرايش تدريجي عرفاي خراساني به ابن‌عربي نيز موضوع بسيار مهمي است. با در كنار هم گذاشتن حقايقي از اين دست، مي‌توان نظام فكري كاملاً متفاوتي براي صوفيانِ رسميِ داراي سلسله در نظام‌هاي سنتيِ خانقاهي ترسيم كرد، دربرابر عرفان نظري ابن‌عربي و شارحانش. پيدايش نظريه «وحدت شهود» دربرابر وحدت وجود، تنها با بررسي اين‌گونه از تفاوت‌ها قابل توجيه خواهد بود. انگيزه‌هاي سياسي، اجتماعي، فرهنگي و مواردي از اين دست، دربرابر تفاوت‌هاي چشمگير نظري رنگ مي‌بازند و درنتيجه، بر عمق مخالفت‌هاي ابتدايي عرفاي مكتب خراسان در اين باب افزوده مي‌شود.