404

نصراله زاده ساروي، حسن

نگارستان، حسين ، همكارطرح , پورنگ، نيما ، همكارطرح , فارابي، محمد وحيد ، همكارطرح , قياسي، مريم ، همكارطرح , مخلوق، آسيه ، همكارطرح , يعقوب زاده، زهرا ، همكارطرح

1395

سازمان تحقيقات، آموزش و ترويج كشاورزي - موسسه تحقيقات علوم شيلاتي كشور

سد مخزني شهيد رجايي- ساري ازسدهاي بزرگ و مهم كشور محسوب مي شود.اهداف عمده ي اوليه احداث اين سد شامل كنترل سيل، تامين آب كشاورزي در طي سال و توليد برق بوده است. اما از آنجايي كه بزودي بعنوان منبع آب شرب نيز مورد استفاده قرار خواهد گرفت ضروري است كه به منظور پيشگيري از خطرات تهديد كننده ي سلامتي و خسارات اقتصادي و انساني ناشي از آن، آب اين سد مخزني قبل از ارائه به مردم تعيين كيفيت گردد. دراين تحقيق برخي پارامترهاي فيزيكو شيميايي، كلروفيل- آ، فيتوپلانكتون، ميكرب و قارچ در چهار ايستگاه:1- ورودي شاخه شيرين رود2،- ورودي شاخه سفيد رود به مخزن سد، 3- تلاقي شيرين رود و سفيدرود در مخزن و 4- نزديك به تاج سد طي شش دوره نمونه برداري (خرداد، تير، مرداد، شهريور، آبان و بهمن) در سال ‮‭1391‬ مورد اندازه گيري قرار گرفتند. ضمن آنكه شاخص هاي مختلف از قبيل تروفيكي، شانون، ساپروبي محاسبه گرديدند تا بتوان به همراه مقادير شاخص كيفيت آب ‭(WQI) ‬، كيفيت آب در مخزن سد شهيد رجايي را بر اساس مراجع و استانداردهاي مختلف مورد ارزيابي قرار داد. نتايج نشان داد كه ميانگين به همراه خطاي معيار دما، اكسيژن محلول، ‭pH‬، غلظت فسفات، آمونيم، نيترات و كلروفيل آ به ترتيب برابر‮‭21/35‬ (‮‭1/30‬ ) درجه سانتي گراد، ‮‭10/48‬ (‮‭0/37‬ )، ‮‭8/54‬ (‮‭0/04‬ )، ‮‭0/050‬ (‮‭0/004‬ ) ، ‮‭0/036‬ (‮‭0/004‬ ) ، ‮‭0/75‬ (‮‭0/033‬ ) ميلي گرم بر ليتر و ‮‭18/00‬ (‮‭7/23‬ ) ميلي گرم بر مترمكعب بوده است. در تحقيق حاضر در ماههاي خرداد و تير لايه بندي حرارتي بين سطح و عمق درياچه در قسمتهاي عميق آن مشاهده شد بطوريكه در اين لايه بندي در لايه هاي ‮‭15‬ تا ‮‭30‬ متر به ازاي افزايش هر متر عمق آب ‮‭0/47‬ و ‮‭0/69‬ درجه سانتي گراد كاهش دما مشاهده شد. اما اين تغييرات به ازاي افزايش هر متر عمق آب در مرداد و شهريور به ترتيب ‮‭0/20‬ و ‮‭0/26‬ و در نهايت در آبان به صفر نزديك شده بود. در ماههاي گرم سال (تير، مرداد و شهريور) همراه با تشكيل لايه بندي حرارتي در اين درياچه لايه بندي اكسيژني نيز شكل گرفت اما در فصول سرد (ماههاي آبان و بهمن) كه اختلاط دمائي مخزن برقرار است اكسيژن محلول و درصد اشباعيت آن نيز در كل مخزن تقريبا همگن گرديد. محاسبه ‭TSI ‬در ايستگاه هاي مختلف نشان داد كه اين شاخص در ايستگاه هاي 4 و 2 به درياچه به ترتيب كم ترين(اوليگوتروف) وبيشترين (مزوتروف) مقدار را دارا بوده است. حداقل سطح تروفيكي در ماه هاي شهريور و بهمن ماه (اوليگو تروف) و حداكثر آن (يوتروف) در ماه هاي تير و مرداد (فصل تابستان) بوده است. بر اساس شاخص كيفيت آب ‭(WQI)‬آب اين مخزن در همه ماه ها در طبقه خوب قرار گرفت و به عبارت ديگر كيفيت آب در اين طبقه به ندرت از سطح مطلوب خارج مي شودو در صورت استفاده از آن براي آب شرب نيازمند تصفيه متداول است و براي پرورش ماهي و ساير گونه هاي حساس آبي و براي تفريحات آبي و شنا نيز مناسب است. نتايج بررسي فيتوپلانكتون نشان داد كه مجموعا تعداد ‮‭107‬ گونه فيتوپلانكتون در 8 شاخه شناسايي شدند. حداكثر و حداقل ميانگين تراكم در لايه سطحي در تير و بهمن ماه به ترتيب به ميزان (‮‭286‬ )‮‭661‬ و (2 ) ‮‭10‬ ميليون سلول در مترمكعب ديده شد. نتايج ‭ANOVA ‬بيانگر عدم اختلاف معنا دار مكاني بين مقادير تراكم فيتوپلانكتون بوده است (‮‭0/05‬‭P). ‬شاخه هاي باسيلاريوفيتا و پيروفيتا بيش از ‮‭95‬ درصد از تراكم فيتوپلانكتون راتشكيل دادند. گونه هاي ‭Cyclotella meneghiniana ‬، ‭Goniaulax polyedra ‬و ‭Ceratium hirundinella ‬گونه هاي غالب بودند كه حدود ‮‭70‬ درصد از تراكم فيتوپلانكتون را شامل شدند. مقايسه مقادير ماهانه شاخص هاي تنوع گونه اي (شانون و يكنواختي) نشان داد كه ماه هاي خرداد و بهمن نسبت به ماه هاي ديگر از شاخص هاي تنوع گونه اي بالاتري برخوردار بودند، در حالي كه در مرداد ماه اين دو شاخص به كم ترين ميزان خود(‮‭0/58‬ و ‮‭0/16‬) رسيدند. محاسبه كيفيت آب با استفاده از شاخص شانون نشان داد كه ماه هاي تير و مرداد نسبت به ماه هاي ديگر داراي كيفيت پايين تري بوده و در حد آلودگي متوسط-شديد قرار داشته اند. بررسي ايستگاهي اين شاخص بيانگر بهترين كيفيت آب (اندك آلوده) درايستگاه هاي 1 و 4 بوده است. نتايج حاصل از برآورد كيفيت آب با استفاده از شاخص ساپروبي (بر اساس گونه هاي فيتوپلانكتون مقاوم به آلودگي مواد آلي) نيز بيانگر آلودگي متوسط در ماه هاي فصل تابستان بوده است. اين برآورد در ايستگاه ها نشان داد كه تنها درنزديك تاج آلودگي كاهش داشته و در سطح اندك آلوده بوده اند و در غالب موارد آلودگي متوسط از مواد آلي وجود داشته است. لذا تغييرات زماني و مكاني الگوي ساختاري فيتوپلانكتون و بدنبال آن تغييركيفيت آب، از نكات قابل توجه به هنگام انتقال آب به واحدهاي تصفيه آب محسوب مي گردد. ضمن آنكه مقايسه نتايج نشان مي دهد كه در برنامه پايش سد، بررسي فاكتورهاي شيميايي به تنهايي براي بيان كيفيت آب كافي نيست و بايد با فاكتورهاي زيستي همراه گردد. بررسي ميكربي نشان داد كه حداكثر و حداقل ميانگين هندسي تعداد كل ميكرب به ترتيب در ماه هاي شهريور(‮‭6101559‬ ‭CFU/‬‮‭100‬‭ml) ‬و بهمن (‮‭3310‬ ‭CFU/‬‮‭100‬‭ml) ‬بدست آمد. در بررسي ايستگاهي حداكثر و حداقل ميانگين هندسي تعداد كل ميكرب به ترتيب در ايستگاه هاي 2 ( ‮‭455316‬ ‭CFU/‬‮‭100‬‭ml) ‬و 3 (‮‭40964‬ ‭CFU/‬‮‭100‬‭ml) ‬بوده است. در ماه هاي خرداد و تير شمارش كلي فرم كل صفر بوده است . اما در شهريور ماه تعداد كليفرم كل به حداكثر ميزان خود رسيد‭. Clostridium perfrigens ‬فقط در شهريور ماه در محيط كشت رشد نمود و استرپتوكوك مدفوعي نيز در هيچ يك از ماه ها نمونه برداري در محيط كشت رشد ننمود. عدم رشد اين ميكرب در تمامي نمونه ها شايد نشانه خوبي براي كيفيت مناسب آب از جهت عدم آلودگي به ميكرب هاي مدفوعي مقاوم و قديمي محسوب گردد. كيفيت بهداشتي آب در غالب ايستگاه ها و ماه ها بر پايه شمارش كلي فرم كل براي تماس هاي بدني انسان و شرب مناسب است ولي شمارش آن در ماه هاي مرداد و شهريور در ايستگاه هاي 3 و 4 افزايش داشته است. در اين دو ماه احتمالا امكان آلودگي ميكربي تازه و ناشي از مدفوع حيوانات خونگرم در مخزن سد افزايش مي يابد. ضمن اينكه در شهريور ماه بدليل افزايش شمارش ‭Clostridium perfrigens ‬زمينه بروز آلودگي هاي ناشي از ميكرب هاي قديمي نيز فراهم مي گردد. نتايج بررسيهاي قارچي نشان داد كه كه در مردادماه بيشترين و در بهمن ماه كمترين ميزان پرگنه هاي قارچي از آب ايستگاههاي مختلف جداسازي شده است. همچنين ميزان شمارش پرگنه هاي قارچي در منطقه تاج و خروجي بطور معني داري بيشتر از ساير ايستگاه هاي ديگر بود. عمده عوامل قارچي شناسايي شده به ترتيب درصد فراواني نيز شامل گونه هاي آسپرژيلوس، انواع مخمر(عمدتا كانديدا)، پنيسليوم، كلادوسپوريم، موكور، فوزاريوم، آلترناريا، هايف استريل و پسيلومايسس بودند. در مجموع به منظور پيشگيري از وقوع پرغذايي، شكوفايي جلبكي وكنترل بار ميكربي و منابع فسفري،آلي سد كنترل فعاليت هاي جوامع انساني در اطراف و يا در مسير رودخانه هاي منتهي به سد از نكات كليدي محسوب مي گردد.

‭The The Shahid Rajaei Reservoir- Sari is an important and large reservoir in Iran. The major objectives of dam instruction are flood control, irrigation purposes, and electricity power. However the dam is going to supply drinking water for the people. In order to prevent threats of unsuitable water to human health risks and economic losses, it is necessary to monitor the water quality before offering it to people. In this study, some of the physico-chemical parameters and Chlorophyl- a, phytoplankton,microb and fungi of Shahid Rajaei reservoir were measured at 4 stations (Shirin Roud branch, Sefid Roud branch, the crossing point of branches, near the tower) during six sampling months (June, July, August, September, November and February) in 2012-2013. In order to water quality classification, the water quality index, trophic status, Shanoon and saproby indices of reservoir calculated and the results compared to different criteria and standards. The results showed that the mean ( Standard Error) of temperature, dissolved oxygen, pH, phosohate, amonium and nitrate concentrations and Chlorophyl a were 21.35 ( 1.30) ‬؛‭C, 10.48 ( 0.37), 8.54 ( 0.04), 0.050 ( 0.004), 0.036 ( 0.004), 0.75 ( 0.03) mg/l and 18.00 ( 7.23) mg/m3, respectively. In the present study, temperature between surface and deep layer was stratified in June and July, which the stratification was registerd 0.47 and 0.69 C decreases with increasing of each meter depth in 15 to 30 meter culumn. But, these changes for each increasing meter of water depth were 0.2 to 0.26 C in August and September, respectively, and finally was close to zero in November. In the warm months (July, August and September) with the formation of thermal stratification in the reservoir was formed oxygen stratification, but in the cold season (November and February), with vertical mixing of water oxygen and percent saturation of the reservoir was nearly homogeneous. TSI showed the maximum and minimum values at stations 4 (oligotrophic condition) and 2 (mesotrophic condition), respectively. The maximum and minimum monthly values of TSI obtained in July, August (eutrophic level) and September, February (oligotrophic level) respectively. Based on the Water Quality Index (WQI), the reservoir was in the good quality in whole months, .This class shows that the reservoir is suitable as source of drinking water through routine treatment of drinking water and the quality of water is rarely is low. Meanwhile the water is suitable for swimming and water recreation and survives of .sensitive fish and other aquatic species. Based on the results, 107 phytoplankton species were identified during the period of study. The species were classified in 8 divisions. Maximum and minimum values of mean (SE) abundance observed in July and January, 661 ( 286) and 10 ( 2) million cells/m3 respectively at the surface layer. The One way analysis of abundance and biomass data showed temporal significant variances (P< 0/05), however the spatial variances of data were not significant (P> 0/05). Bacillariophyta and Pyrrophyta formed more than 95% of phytoplankton. 3 dominant species namely, Cyclotella meneghiniana, Goniaulax polyedra and Ceratium hirundinella formed about 70% of phytoplankton aboundance. Comparison of diversity indices (Shannon and Evenness) showed higher values in May and January; however the indices reached its lowest level (0.58 and 0.16) in August. Water quality assessment using Shannon index showed the lowest quality of water (moderately to high polluted) in July and August. This index demonstrated the highest water quality (slightly polluted) at station 1 and 4 respectively. The results of the water quality assessment using Saproby index (based on the resistant phytoplankton species to organic pollution) also indicated to organic pollution of water in the months of summer. The saproby assessment in stations categorized most of the stations in moderately polluted class of organic pollution except at station 4 which was in slightly polluted class. In conclusion, the removal (transfer) place and time of water to the water treatment plants.are impratnt because of temporal and spatial variation of water quality due to changes of phytoplankton structure in Shahid Rajaee Reservoir. Meanwhile, the survey showed that physico-chemical parameters alone did not reflect the actual conditions of aquatic water bodies. Monitoring of aquatic ecosystems must be complemented by biological monitoring. Microbial survey showed that the maximum and minimum geometric mean of the total number of bacteria, in September (6101559 CFU/100ml) and February (3310 CFU/100ml) respectively. However in stations, the maximum and minimum count of this parameter obtained at stations 2 (455316 CFU/100ml) and 3 (40964 CFU/100ml) respectively. There were no viable count of total coliform in the months of May and June. However it s counting reach to the maximum value in September. Clostridium perfrigens showed viable count in water sample during September. The results also showed no proportion of fecal streptococci in microbe account in the Shahid Rajaei Reservoir. It might be good sign of suitable water quality in term of no-contamination by old and resistant fecal microbes. Base on the total coliform count, water quality was suitable for swimming and source of drinking water in most stations and months. The coliform count increased in August and September in stations 3 and 4. In these 2 months the probability of new fecal contamination increased by warm blood animals in the reservoir. It seems that the environment in September is suitable for accession of old and resistant microbes such as Clostridium perfrigens. The results of sample analysis revealed that the fungal colony counts in the station 4 and 5 were significantly higher than those the other stations. Moreover, the minimum and maximum of the fungal colony counts were observed in August and February, respectively. The most commonly isolated genera were Aspergillus, yeasts (especially candida) Penicillium, Cladosporium, Mucor, Fusarium, Althernariya, sterile hyafe and Paecilomyces respectively. Finally, in order to prevent of occurrence of eutrophication, algal bloom, and control of microbial activities and organic phosphorus loading it is necessary to control the activities of the human societies around the dam or the rivers tributary

پارامتراهاي فيزيكوشيميايي , فيتوپلانكتون , ميكرب , قارچ , شاخص هاي كيفيت آب , سد شهيد رجايي , ساري , مازندران

تهران موسسه تحقيقات علوم شيلاتي كشور

جدول، رنگي، مصور، نمودار

موسسه تحقيقات علوم شيلاتي كشور 48601

كتابنامه: ص. 61-66

1610955

ب458ن

628