14904

1401

فارسي

8681102

گزارش

روستاهاي ايران در طي دهه هاي اخير، صحنه تغييرات و تحولات عميقي بوده اند كه آنها را در مسيري بدون سابقه و بي بازگشت قرار داده است. مسير بازساخت روستايي كه اشاره به تحولات عميق ناشي از فرايندهاي جهاني و گسترده با محوريت منافع اقتصادي دارد، روستاهاي كشور را در مسير تبديل به كالايي در خدمت منافع، علايق و سلايق مصرف كنندگان شهري قرار داده است. همين موضوع باعث شده تا روستانشيني، ارزش ذاتي خود را به تدريج از دست بدهد و اقتصاد مولد روستايي كه هم تأمين كننده امنيت غذايي مردم بوده و هم زمينه اشتغال ميليونها نفر را مهيا نموده است، كم كم به حاشيه رانده شده و نسل هاي جديد روستايي بكوشند تا نام و نشان روستاي آبا و اجدادي خود را به شهر تغيير دهند و از اين رهگذر، هم هويت جديدي براي خود دست و پا كرده و هم فرايند كالايي شدن فضاهاي روستايي و قرارگيري آنها را در مسير تكميل كنندگي خواست ها و منافع جامعه شهري را هموار نمايند. جدا از تأثيرگذاري تحولات فرهنگي-اجتماعي در تبديل روستا به شهر، سياست ها و قوانين و مقررات دخيل در نظام سلسله مراتبي كشور، در فرايند تبديل روستا به شهر اثرگذاري جدي داشته اند. تا قبل از سال 1335، شاخص تاريخي به عنوان معيار شناخته شدن يك شهر در نظر گرفته مي شد و شهرهاي كشور در آن زمان عمدتاً شهرهاي تاريخي و اغلب مراكز استان ها بودند (ايزدي خرامه، 1380). به بيان ديگر علي رغم تصويب قوانيني مانند قانون تشكيل ايالات و ولايات و دستورالعمل حكام مصوب 27/09/1286 و قانون تقسيمات كشور و وظايف فرمانداران و بخشداران در تاريخ 16/8/1316 كه ناظر بر تقسيمات كشوري بودند، معياري براي تبديل روستا (يا ده يا آبادي) به شهر تعريف نشده بود. از سال 1335 به بعد براي اولين بار جهت سهولت كار آمارگيري و تفكيك جامعه شهري و روستايي، معيار جمعيتي براي شناخت شهر در نظر گرفته شد و ملاك 5 هزار نفر جمعيت به عنوان ملاك شهر شدن محسوب شد. البته در ماده (1) قانون شهرداري ها مصوب 11 تيرماه 1334 نيز ملاك تأسيس شهرداري براي هر محل يا منطقه اي، دارا بودن جمعيت 5 هزار نفري تعيين شده بود. اين معيار جمعيتي براي تعيين يك محل به عنوان شهر، تا سال 1362 همچنان پابرجا ماند. پس از تصويب قانون تعاريف و ضوابط تقسيمات كشوري در مورخ 15/04/1362 و آيين نامه اجرايي آن در 22/7/1363، بهمنظور كنترل و جلوگيري از روند رو به گسترش تبديل روستاها به شهر، در تعريف شهر تغييراتي رخ داد. به اين صورت كه براساس ماده (4) اين قانون، معيار كمي جمعيتي شهر به دو برابر افزايش يافت و دارا بودن حداقل 10 هزار نفر جمعيت ملاك شهر بودن تعيين گرديد. قانون مذكور در مورخ 04/12/1389 مورد اصلاح قرار گرفت و براساس تبصره «5» الحاقي به ماده (4) مقرر شد روستاهاي مركز بخش با هر جمعيتي و روستاهاي واجد شرايط چنانچه داراي 3.500 نفر جمعيت باشند، شهر شناخته شوند. تقليل معيار جمعيتي شهر از 10.000 نفر در مهرماه 1362 به 3.500 نفر در اسفندماه 1389، به تبديل روستاها به شهر شتاب مضاعفي بخشيد. بررسي در سطح جهاني نيز نشان مي دهد كه مي توان ملاك هاي گوناگوني را براي تعريف روستا پيدا نمود و اين گونه نيست كه در همه كشورها فقط ملاك جمعيت را مبناي تشخيص روستاها و تبديل آنها به شهر قرار دهند. تعريف مناطق روستايي در سرشماري سال 2000 در آمريكا، بدين صورت ارائه شده است: مناطق حومه شهر و سكونتگاه هايي كه جمعيتي كمتر از 2500 نفر دارند (شامل جمعيت ساكنان در آن منطقه و يا كاركنان ادارات)؛ همچنين تراكم جمعيت مناطقي كه به عنوان منطقه روستايي در نظر گرفته مي شوند مي تواند بازه 999 نفر در هر مايل مربع تا 1 نفر در هر مايل مربع را شامل شود (شامل جمعيت موجود و يا مبتني بر استفاده از زمين). در كشور كانادا، هم تعداد و هم تراكم جمعيت را مبناي تعريف روستا قرار داده اند. از نظر اندازه جمعيت، مردمي كه خارج از مكان هايي با 10.000 نفر جمعيت و يا بيشتر، زندگي مي كنند؛ يا از نظر تراكم جمعيت، مردمي كه خارج از مكان هايي با تراكم 400 نفر در كيلومتر مربع و يا بيشتر، زندگي مي كنند، روستانشين هستند. در كشور برزيل، نواحي روستايي كليه مكان هايي هستند كه خارج از مناطق توسعه شهري و داراي شهرداري (ساختمان ها و خيابان ها)، قرار گرفته اند و به طور غيررسمي اداره شده و مورد استفاده قرار مي گيرند. در انگليس، هر ناحيه فرمانداري محلي كه كمتر از 26 درصد از جمعيت آن در يك شهر كوچك بازاري، زندگي مي كنند، ناحيه روستايي محسوب مي شود. در كشور آلمان، كمون هايي با تراكم جمعيت كمتر از 150 نفر در هر كيلومتر مربع به عنوان ناحيه روستايي شناخته مي شوند. در كشور هلند، مناطق شهري به مناطقي گفته مي شود كه داراي 20.000 نفر ساكن و يا بيشتر هستند. در جدول 1 به طور خلاصه ملاك تعريف روستا يا ناحيه روستايي در كشورهاي مذكور آمده است.