مسئله حج و رقابت ميان سلجوقيان و فاطميان

مناسك عبادي و سياسي حج يكي از مهم‌ترين و چالش‌برانگيزترين مسائل سياسي، اقتصادي و حتي فرهنگي در طول تاريخ جهان اسلام تا به امروز بوده است؛ به‌طوري‌كه در اين مسير چندين‌صدساله بر سر سيادت و سروري بر آن، رخدادها و حتي كشمكش‌هاي فراواني روي داده است؛ زيرا تسلط بر مكه و مدينه و رقابت بر سر ذكر نام خلفا و سلاطين بر منابر در ايام حج يا هنگام نمازجمعه، منشأ ايجاد رقابت‌هاي مختلفي ميان خلفاي عباسي، سلاطين سلجوقي در ايران و خلفاي فاطمي در مصر شده است. سؤالي كه مطرح مي‌شود اين است كه چرا خلفاي عباسي و فاطمي و سلاطين سلجوقي درپي به دست‌گرفتن رهبري و تسلط بر منطقه حجاز بوده‌اند و براي رسيدن به اين خواسته چه اقداماتي را انجام داده‌اند؟ در پاسخ بايد گفت، اين مسئله از قرن سوم هجري آغاز و باعث شد تا جريانات سياسي و فرهنگي خاصي شكل گيرد تا جايي كه سلاطين سلجوقي براي به‌دست‌آوردن اين جايگاه مشروعيت‌بخش، بر آن شدند تا با رقباي اصلي خود؛ يعني خلفاي عباسي از در دوستي و اتحاد برآمده و بر سر رقابت با خلفاي فاطمي مصر دست به اقداماتي خيرخواهانه بزنند و حتي وقفياتي در اين زمينه ايجاد كنند. در مقابل، خلفاي فاطمي هم در اين رقابت مصصم بودند و در جهت بهبود شرايط و گسترش جايگاه و راه‌يافتن در قلوب مسلمانان و كسب رضايت حجاج و رؤساي حرمين شريفين دست به اقداماتي در اين زمينه زدند. در اين مقاله سعي شده ضمن پاسخ به سؤال فوق، به طور كلي اوضاع و شرايط حاكم بر منطقه حجاز را در دوره‌هاي تسلط هريك از رقبا بررسي شود. هدف اين پژوهش، بررسي مسئله حج و شناخت اهميت و جايگاه آن در طول تاريخ، در دوره‌اي است كه رقبا براي اثبات برتري خود فعاليت‌هاي خاص عمراني و اقتصادي مختلفي را انجام مي‌دادند كه اين فعاليت‌ها در كيفيت برگزاري مراسم حج نقش مهم و بسزايي داشته است.