جلوه هاي نفس در چند داستان شاخص شاهنامه

شاهنامۀ حكيم فردوسي، شاهكاري است كه يكي از راز‌هاي ماندگاري آن، رمزي و نمادين بودن آن است؛ اين ويژگي چندان اهميت داشته كه برخي شاهنامه را آبشخور عارفان دانسته‌ و معتقدند كه عرفان از شاهنامه آغاز شده‌است. اگر از منظر عرفان و با ديدي عارفانه به شاهنامه بنگريم، خواهيم ديد كه در سراسر آن، جدال سالك با نفس خويش و كوشش براي رهايي از جسم و دنيا نمود يافته‌است. در عرفان، هر سالك مبتدي، دچار ضعف‌هايي است و هرچه بيشتر طي طريق مي‌كند، كامل‌تر و نيرومندتر خواهد شد. در شاهنامه نيز اين طي طريق به خوبي نمايان است؛ در آغاز، سالك مبتدي در لباس جمشيد، ظهور مي‌يابد و چون هنوز گرفتار تعلقات دنيوي است، نفس اماره بر او مسلط شده و شكست مي‌خورد. اين جدال با نفس، همچنان ادامه مي‌يابد تا ديگر بار سالك در اين راه گام برداشته و اين بار در لباس رستم، سهراب نفس را شكست مي‌دهد؛ پس از شكست نفس اماره، نفس مطمئنۀ رستم (سياوش) فرصت ظهور مي‌يابد و سالك طريق آن را مي‌پروراند. بعد از اين مرحله، رستم يك سالك كامل و يك پير است كه مي‌تواند ديگر سالكان را راهنمايي كند؛ چنانكه بيژن را از چاه گيتي نجات داده و به عالم مينو راهنمايي مي‌كند. در پژوهش حاضر، با بررسي چند داستان شاخص شاهنامه، اين سلوك عارفانه و جدال با نفس در شاهنامه نشان‌ داده‌شده‌است. ذكر رويدادهايي بدون دلايل عقلي و منطقي و همچنين كنش‌هاي ناپسند و اهريمني شخصيت‌هايي چون ضحاك و سهراب، از جمله دلايلي هستند كه مي توان آن‌ها را نماد نفس اماره دانست.