ارتباط ميان بسامد فرانقش‌هاي نظام گذرايي و موضوع متون: تحليلي بر كتاب خواندن و درك مطلب (جعفري و نوابي، 1393)

نظام گذرايي 3 برآمده از رويكرد دستور نقش‌گرايي هليدي بوده و در پي بررسي مكانيسم بيان فرانقش تجربي در زبان است. مقاله حاضر با هدف بررسي نظام گذرايي در كتاب خواندن و درك مطلب فارسي4 و تحليل ارتباط ميان بسامد فرانقش تجربي و موضوع متن به انجام رسيده است. در رسيدن به اهداف پژوهش متون كتاب از نظر فرانقش‌هاي هليدي5 و تعيين بسامد فرانقش‌ها بنا بر موضوع مورد بررسي واقع شده اند. گزينش كتاب مزبور با توجه به تاكيد آن بر پرورش مهارت خواندن و دارا بودن متون طولاني در آن به منظور بررسي فرانقش‌ها به انجام رسيده است. بدين منظور ضمن بررسي تمامي بندهاي 36 متن كتاب،‌ متون آن بر مبناي موضوع به سه بخش اجتماعي،‌ انتزاعي و علمي دسته‌بندي و چگونگي توزيع فرانقش‌‌ها بر اساس موضوع در آنان تحليل گرديده است. پژوهش حاضر با رويكرد توصيفي-تحليلي كليه افعال متون كتاب مورد نظر را از منظر فرانقش‌ تجربي مشتمل بر 6 فرانقش مادي، ارتباطي، ذهني، بياني، ‌رفتاري و وجودي تحليل مي نمايد. پرسش اصلي پژوهش تعيين توزيع بسامد رخداد هر فرانقش در متن و تعيين ارتباط ميان موضوع و نوع متن در حضور فرانقش‌هاي تجربي مي باشد. نتيجه حاصل نمايانگر آن است كه فرانقش‌هاي نظام گذرايي هليدي در زبان فارسي ارتباطي مستقيم را با موضوع متجلي مي سازند؛ به گونه اي كه در متون اجتماعي كه داراي مضامين كنشي، روايي و اعمال مربوط به انسان هستند بسامد فرانقش «مادي، بياني و رفتاري»، در متون علمي، به دليل قطعيت بيشتر، بسامد «فرانقش وجودي» (در مقابل فرانقش ذهني)، و در متون انتزاعي، بر اساس افزوني موضوع غيرمادي، بسامد «فرانقش ذهني» (در مقابل فرانقش‌هاي مادي و وجودي) بالاتر مي باشد. در مجموع فرانقش ارتباطي افزون بر بقيه فرانقش‌ها در متون تظاهر يافته است. نتايج تحقيق در نگارش كتب آموزشي و توجه بيشتر به گزينش افعال مترادف در موضوعات انتزاعي قابل بهره برداري است.