خوانش حكايت «شيخ صنعان» از منظر نظريه‌‏ي ژاك لكان

بررسي متون از منظر روان‎كاوي يكي از رويكردهاي نوين در چند دهه‏‌ي اخير است كه موجب پيوند ميان ادبيات و روان‏شناسي شده است و همچنين باعث گسترش استفاده از نظريات روان‎كاوي در بررسي و تحليل متون ادبي گرديده است. يكي از نظريه‎پردازان اين حوزه ژاك لكان، روان‎كاو فرانسوي است كه با بهره‎گيري از نظريات فرويد در روان‎شناسي و سوسور در حوزه‎ي زبان‎شناسي ساختاري و استراوس در حوزه‎ي مردم‎شناسي، نظريه‏‌ي جديدي را مطرح كرد كه در ادبيات نيز كاربرد فراواني دارد. نظريه‎ي لكان از سه ساحت خيالي، رمز و اشارت و واقع تشكيل شده است كه بي‎شباهت با مراحل سير و سلوك عرفاني نيست. بر همين مبنا يكي از مشهورترين داستان‎هاي عرفاني در ادبيات فارسي به جهت تطبيق با اين نظريه انتخاب شده است. در پژوهش حاضر، حكايت «شيخ صنعان» از منظر آراي لكان مورد بررسي و تحليل قرار گرفته است و تحولات روحي شيخ صنعان و همچنين دختر ترسا بر مبناي اين نظريه سنجيده شده است. شيخ صنعان و دختر ترسا هر سه مرحله را با توجه به ظرفيت وجودي خود طي كرده‎اند و تنها دختر ترساست كه پس از درك ساحت واقع، ديگر حضور ندارد؛ زيرا اين امكان براي او فراهم نيست كه همچون شيخ به مقام «ولي‎اللّهي» برسد.