بررسي و تبيين الگوهاي شكلي معماري كاروانسراهاي آذربايجان

بدون شك از مهمترين مباحث معماري سنتي ، بررسي و تحليل كاروانسراهاي سنتي مي باشد. چرا كه در گذشته به خاطر ايجاد راه هاي ارتباطي مهمي نظير جاده ابريشم كاروانسرا به مكاني خاص تبديل گشت و به همين دليل ميتوان گفت بيشترين هزينه و وقت و سرمايه براي ساخت كاروانسرا مصرف شده است. بنابراين شناخت كاروانسرا ما را در پي بردن به معماري بينظير سنتي ايراني كمك فراوان مي كند. در اين مقاله سعي به تحليل و بررسي هر چه دقيق تر كاروانسراهاي آذربايجان همراه با نقد و بررسي عناصر جزئي ،كلي و اصلي تشكيل دهنده شده است. و يك كاروانسرا شامل 5 مورد است:ورودي، هشتي،حياط مركزي،اطاقها و محل نگهداري چهارپايان،موارد ديگر از قبيل فضاهاي خدماتي مثل حمام و آب انبار و…فرع بر اينها هستند.ورودي،اولين عنصر ارتباطدهندهء فضاي بيروني به داخل ميباشد.ورويهاي كاروانسراها شامل سه دستهء كلي هستند: وروديهاي ساده و همسطح با نماي بيروني،وروديهايي كه از سطح نماي اصلي جلوتر آمده و كاملا از نماي ساختمان قابل تفكيكاند و وروديهاي تو رفته و گود نسبت به نماي ساختمان.هشتيها كه در مناطق گرمسير و در معماري سنتي و بومي نيز يافت ميشوند.آنها نقش واسط بين ورودي و حياط را دارند و تمام دسترسيهاي يك ساختمان از آنها منشعب ميشود.ضمن آن كه به عنوان فيلتر كاهشدهندهء نور و گرماي شديد بيرون عمل ميكنند.حياط مركزي كاروانسراها به عنوان فضاي تنظيمكنندهء هوا،از باد جلوگيري كرده و سايه به وجود ميآورده است و مهمتر آن كه ضامن زندگي مأنوس دروني در برابر فضاي باز و ناامن بيرون بوده است.اطاقها و غرفهها نگينوار،گرداگرد حياطمركزي چيده شدهاند،آنها ميتوانند مستقيما با حياط در ارتباط باشند و يا از طريق ايواني كه در جلوي آنها قرار گرفته به حياط وصل شوند.اما در هر صورت سطح اتاقها از سطح حياط بالاتر است.تا مسافران بتوانند به راحتي بار و بنهء خويش را سوار و پياده كنند.اصطبلها و محل نگهداري چهارپايان و در شكل كلاسيك كاروانسراها پشت اتاقها قرار ميگيرد و حلقهء دوم دور حياط را به وجود ميآورند. اصطبلها در چهار گوشه داخلي بنا قرار داشتهاند. علاوه بر همهء اين موارد معمولا هر كاروانسرا داراي چاه آب و آب انباري بوده كه گاهي در وسط كاروانسرا و زماني خارج از محوطه، جهت تأمين آب مورد نياز مسافران ساخته ميشده است.برخي از كاروانسراها از امكاناتي مثل حمام،نمازخانه،قصابي و نانوايي و…نيز بهرهمند بودهاند.پرداختن به امور تزييني به دلايلي از قبيل قرار داشتن اين بناها در خارج از شهرها و بهرهبرداري شبانه و موقتي مسافران از آنها كمتر مورد توجه واقع شده،با اين همه برخي كاروانسراها واجد تزئينات آجركاري، كاشيكاري،گچبري و سنگكاري نيز هستند .