تفكر سياسي خواجه نظام‌الملك در تثبيت و تقويت حكومت سلجوقي

در اين پژوهش باتوجه به جنبۀ تاريخي مسئله و هدف پژوهش، از روش تحقيق كيفي با تأكيد بر تحليل تاريخي و بررسي منابع و با تكيه بر اثر مهم خواجه، سياست‌نامه يا سيرالملوك استفاده شده است تا به پرسش اصلي مقاله؛ «تفكر سياسي خواجه چه بود و در تثبيت و تقويت حكومت سلجوقي چه نقشي داشته است؟» پاسخ دهد. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد، از يك‌سو تقويت نظريۀ حكومت متمركز سياسي و انديشۀ ايران‌شهري در كنار احيا و اجراي اصول اخلاقي اسلامي به‌منظور بهبود شرايط سياسي و اجتماعي ايران در عصر سلجوقي، و از سوي ديگر تثبيت نهاد سلطنت و برتري آن نسبت به نهاد خلافت و غلبه بر بحران‌هاي فكري ايجادشده در اثر جابه‌جايي‌هاي سياسي از نكات بارز در تفكر سياسي خواجه نظام‌الملك بوده است. به بيان ديگر مهم‌ترين مؤلفۀ جهت‌دهنده به رفتار سياسي خواجه و تأملات سياسي وي، پاسداري از نهاد وزارت و خدمت به نهاد سلطنت با تمايلات ايراني و گرايش شديد به فقه اسلامي (شافعي) بوده است. خواجه نظام‌الملك طوسي (408- 485 هـ. ق) حدود سي سال وزارت كرد و در اين مدت در حل و عقد و نظم و ترتيب امور حكومت سلجوقي دخالت مستقيم داشت و بسياري از فتوحات و پيشرفت‌هاي الب‌ارسلان و ملكشاه سلجوقي نتيجۀ سياست و كارداني او بود.