عوامل بقاء عمر ملك و دولت و علل بي فرّ و شكوه شدن سلطنت و حكومت از ديدگاه خواجه نظام‌الملك طوسي

خواجه حق سلطنت را به سه چيز مسلم مي‌داند: انتخاب الهي و يا به تعبير او فرّ الهي، توارث و درنهايت شمشير و توانايي نظامي؛ و چون چنين خصوصياتي در فردي جمع شود از نظر خواجه كفايت امور ديني و دنياوي رعايا به ايشان تعلق مي‌گيرد و وظيفۀ رعايا اين است كه: «راه اطاعت سپري كنند و به كار خويش مشغول شوند، و او آنها را از رنج‌ها آسوده دارد تا در سايۀ عدل او به رضايت روزگار بگذرانند». در اينجا يك سؤال اساسي وجود دارد كه آيا براي تداوم حكومت، مشروعيت اوليۀ حاكم و حكومت كافي است؟ در اين مقاله، كه مبتني بر تفحص اختصاصي در كتاب سياست‌نامه است، تلاش شده با توصيف عوامل بقاء عمر ملك و دولت و علل بي فرّ و شكوه شدن سلطنت و حكومت از ديدگاه خواجه نطام‌الملك، به اين سؤال پاسخ داده شود؛ پاسخي كه بر اين فرض استوار است كه هيچ دولتي ابدي نيست و عملكرد حاكمان ضامن بقا و مسبب زوال آنها است.