بررسي مؤلفه هاي تداعي معاني در حديقه الحقيقۀ سنايي

تداعي گرايي به يك دسته از نظريه هاي روان شناختي اطلاق مي شود كه براي اولين بار از ارسطو (322 تا 384 ق.م) شروع شد و امروزه با نام يادگيري از راه شرطي سازي شناخته شده است. تداعي فرايندي است كه توسط آن توالي افكار، خاطرات، تصاوير و ... كه توانايي فراخواني يكديگر را دارند ممكن مي شود، اين فراخواني به صورت غير ارادي است. تداعي گران وجود انديشه ها و توانايي هاي فطري را قبول نداشتند و معتقد بودند بايد از «تصورات بر اصل تداعي معاني» شروع كنند و بدين طريق امور نفساني را توجيه نمايند. تداعي معناها در ادبيات و شعر هم سابقۀ طولاني دارد و در آثاري از جمله قصه هاي ابن سينا، كليله و دمنه و معارف بهاء ولد در نثر فارسي و در اشعار شاعراني چون سنايي، مولوي، عطار، حافظ، صائب و اقبال نيز رد پايي از تداعي ديده مي شود. در اين مقاله با روش توصيفي – تحليلي، به معرفي مؤلفه هاي تداعي معاني در حديقۀ سنايي پرداخته ايم. نتايج پژوهش نشان داد بنا به دلايلي از جمله؛ تأثير نظام ديكتاتوري مذهبي و كلامي از قرن پنجم به بعد بر مخاطبات اجتماعي در خراسان، تأكيد شاعران كلاسيك بر معنا و واعظ وار سخن گفتن سنايي، تداعي در سرودن حديقه نقش بسزايي داشته است. پركاربردترين آرايه هاي ادبي در حديقه، صنايعي است كه شباهت دو طرف تصوير سبب تداعي يكي براي ديگري شده است مانند: تشبيه، تمثيل، اسلوب معادله، ارسال المثل و تلميح. آرايه هايي كه همنشيني واژه ها سبب ايجاد آن ها شده است در درجۀ دوم، از جهت بسامد قرار دارد و كلمات متضاد به موازات واژه هاي متناسب به ذهن شاعر متبادر شده است.