مطالعه تطبيقي نقش ها و فرم هاي به‌كاررفته در عَلَم و توغ آيين‌هاي عاشورايي

شيعيان سراسر جهان براي زنده نگه‌داشتن اين حماسه، در عزاداري ها از عناصر و نمادهايي در قالب آيين‌هاي سوگواري ماه محرم و صفر استفاده كرده اند. عَلَم و توغ ازجمله نمادهاي به‌كاررفته در آيين سوگواري عاشورا در ميان شيعيان هستند. نقش‌ها و نشانه هاي ديني و مذهبي بر روي عَلَم و توغ كه به‌صورت، نقوش گياهي، عبارات مذهبي به كار مي رود دربردارنده بخش مهمي از ويژگي هاي مذهبي، مردم شناختي و هنري ايران است. تنوع اين نمادها گوياي تأثير عميق حماسه عاشورا در فرهنگ شيعيان است. نمادها به دليل عيني بودنشان، در ذهن‌ها ماندگار و سبب تداوم آيين و سنت مي‌شوند. اين پژوهش به روش تحليلي و توصيفي به بررسي تطبيقي نقش‌ها و فرم‌هاي به‌كاررفته در عَلَم و توغ مي پردازد. هدف اين پژوهش دست يافتن به فرهنگ و نمادهاي بصري نقش‌ها و فرم‌هاي نمادين به‌كاررفته در عَلَم و توغ آيين‌هاي عاشورايي است كه توسط هنرمندان زمان خود جهت معنا بخشيدن به باورها و اعتقادات مردم خلق گرديده اند. اين پژوهش مي‌كوشد تا به اين پرسش پاسخ دهد كه، نقش‌ها و فرم‌هاي به‌كاررفته در عَلَم و توغ آيين عاشورايي داراي چه شباهت‌ها و تفاوت‌هايي از حيث كاربرد نمادها و اسطوره‌ها مي‌باشند. حاصل اين پژوهش حاكي از آن است كه در طول تاريخ ايران، بين هنر و آداب معنوي برگرفته از مذهب ارتباط بسيار نزديكي وجود داشته است. بسياري از نمادها و اسطوره‌هايي كه ريشه در كهن‌الگوهاي ايران باستان دارند، در قالب نقش‌ها و فرم‌هاي علم و توغ نيز از جايگاه ويژه‌اي برخوردارند. ازجمله شباهت‌هاي موجود در علم و توغ در آيين عاشورايي مي‌توان به نقش سرو در مركز علم كه كانون توجه مخاطب قرار دارد و نماد اژدها كه در دو سمت توغ مشاهده مي‌شود اشاره كرد. اما ازجمله تفاوت‌هاي موجود در علم و توغ آن است كه سراسر توغ با كتيبه مزين مي‌شود، درحالي‌كه در عَلَم علاوه بر كتيبه با نقوش اسليمي و قطعات عتيقه نيز تزيين مي‌شود. از ديگر تفاوت‌هاي اين دو عنصر آيين عاشورايي، تفاوت در فرم‌ها و نقش‌هاي به‌كاررفته در آنان است، به‌گونه‌اي كه در عَلَم مجموعه‌اي از نمادهاي رنگ، انساني، گياهي، پرندگان و حيواني در قالب فرم مشاهده مي‌شود، اما در توغ اين تنوع در نقش مشاهده مي‌شود و تنها نماد اژدها به‌صورت فرم ديده مي‌شود. مي‌توان گفت نمادهاي به‌كاررفته در عَلَم و توغ برگرفته از اعتقادات مذهب شيعه و كهن‌الگوهاي ايران باستان مي‌باشند.