تحليل تركيب‌بندي در كتيبه‌هاي پارچه هاي دوره ي صفوي

Composition Analysis in Inscriptions of Safavid Fabrics

پارچه‌بافي دوران صفويه، مانند ساير شاخه‌هاي هنري با حمايت پادشاهان صفوي به اوج خود رسيد به همين خاطر دوران صفوي را درخشان‌ترين عصر هنر ايران ناميده‌اند. در اين دوره هنر زيبانويسي در نزد بسياري از طبقات جامعه، داراي امتياز خاصي بود و خوشنويسي به‌عنوان يك عنصر تزييني در ساير هنرها چون پارچه‌بافي، قالي‌بافي، فلزكاري، مهرسازي، سكه سازي و..... كاربرد فراواني داشته است. قلم‌هاي خوشنويسي مورد استفاده در طرح‌هاي پارچه‌هاي دوران صفوي از تنوع نسبي برخوردار هستند. در پارچه‌بافي دوران صفويه خطوط مختلف مانند ثلث، نستعليق و كوفي علاوه بر نقوش انساني، گياهي، جانوري و هندسي در آراستن پارچه‌ها كاربرد دارد. هدف اين پژوهش آن است كه با تحليل تركيب‌بندي خوشنويسي در كتيبه‌هاي پارچه‌هاي دوره صفوي ميزان تأثيرگذاري قاب‌بندي‌ها بر نوع نوشتار را مورد بررسي قرار دهد؛ لذا پرسش پژوهش اين است كه تنوع قاب بندي و تركيب بندي خطوط در كتيبه هاي پارچه هاي دوره صفوي چگونه است؟ در همين راستا ابتدا به طور مختصر تاريخچه ي پارچه‌بافي و خوشنويسي در دوره صفويه مورد بررسي قرار مي‌گيرد و پس از دسته‌بندي نمونه‌ها از لحاظ مضمون به تحليل خطوط مورد استفاده در كتيبه‌ها پرداخته خواهد شد. روش تحقيق توصيفي - تحليلي و شيوه گردآوري مطالب كتابخانه‌اي است. ازآنجاكه تعداد نمونه‌هاي جامعه آماري محدود است، با توجه‌ به ميزان دسترسي ۸ نمونه از پارچه‌هاي داراي كتيبه مورد بررسي قرار گرفته است. نتايج حاصل از پژوهش بيانگر آن است كه قاب‌بندي در كتيبه‌هاي پارچه‌هاي اين دوره داراي تنوع از نظر فرم است. تنوع فرمي قاب شامل فشرده شدن سطرو سوار شدن حروف، جابه‌جايي حروف، تعدد كرسي‌هاي اصلي، تغيير شكل و اندازه حروف شده است. استفاده از نشانه‌هاي تزييني و نشانه‌هاي نوشتاري موجود در خط (سكون، تنوين، تشديد، نقطه و...) و نقوش گياهي در فضاي منفي به جهت تعادل در تركيب‌بندي نيز از ويژگي‌هاي كتيبه‌هاي پارچه‌هاي اين دوران است.

The fabric weaving of the Safavid era, like other branches of art, Safavid fabric reached its peak with the support of Safavid kings, that is why the Safavid period is called the most brilliant period of Iranian art. In this period, the art of calligraphy had a special privilege in the eyes of many classes of society, and calligraphy as a decorative element in other arts such as weaving cloth, carpet weaving, metalwork, seal making, coin making, etc., fabrics used in the Safavid period. It is relatively diverse. In the Safavid period, various lines such as Tholut, Nastaliq, Kufi, in addition to human, vegetable, animal and geometric motifs are used to decorate fabrics. The aim of this research is to analyze the composition of the script in the inscriptions of the Safavid era fabrics in order to investigate the effect of framing on the type of writing. Therefore, the research question is, what is the variety of framing and line composition in the inscriptions of Safavid period fabrics? In this regard, the history of textile weaving and calligraphy in the Safavid period is briefly examined, and after classifying the samples in terms of theme, the lines used in the inscriptions are analyzed. The research method is descriptive-analytical and the method of collecting library materials. Since the number of samples of the statistical population is limited, 8 samples of cloth with inscriptions have been examined according to their availability. The results of the research show that the framing in the fabric inscriptions of this period is diverse in terms of form and this diversity is caused by the compression of the text, the displacement of the letters, the number of main seats, the change of the shape and size of the letters, and sometimes the insertion of letters due to the adaptation of the composition. It is obvious whether or not there is enough space for handwriting in the space of the frame. The use of decorative signs and written signs in the line (calm, tone, intensification, point, etc.) and plant motifs in the negative space in order to balance the composition is also one of the characteristics of fabric inscriptions of this era.