بررسي تطبيقي علل انحطاط مسلمانان از ديدگاه شهيد مطهري و شيخ محمد عبده

تعالي و انحطاط تمدن ها به عنوان يكي از موضوعات مهم در عرصه تاريخ فرهنگ و تمدن اسلامي است كه انديشمندان قرن ها در اين باره پژوهش كرده اند و ديدگاه هاي گوناگوني درباره آن ارائه داده‌اند. وقتي سخن از فرهنگ و تمدن اسلامي و تعالي و افول آن به ميان مي آيد، تحليل علل و عوامل آن اهميت دوچنداني مي يابد. زوال صفويه و ناكارآمدي امپراتوري عثماني با گذشت بيش از يك سده موفقيت‌هاي پياپي، به مرور باعث شد، انديش‌ورزِ جهان اسلام از محور خودستايي و ديگر ستيزي به نقد و انتقاد از وضع خويش و حسرت و غبطه نسبت به رفاه و پيشرفت ديگران به ويژه غربيان بپردازد. اين مسئله سرآغاز پرسش از چرايي ترقي ديگران بود كه در جهان اسلام رواج يافت. از اين رو، بحث از انحطاط مسلمين، چرايي و چگونگي آن با پرسش از ترقي جهان غرب و از پي مقايسه نظام‌هاي سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جوامع اسلامي با آنچه در جوامع غربي بود، رخ نماياند. استاد شهيد مطهري(ره) و شيخ محمّد عبده هر دو به عنوان مصلح مطرح هستند و هر دو در انديشه اجراي احكام اسلام بودند و از سوي ديگر، بر بهره گيري از اندوخته هاي بشري تأكيد داشتند. مقايسه ديدگاه اين دو دانشمند تأثيرگذار در جهان اسلام حايز اهميت فراوان است. با مقايسه آن دو، مي توان نشان داد كه متفكران شيعه و سنّي، اگر واقع بين و مخالف بسيط انديشي باشند، چه اندازه داراي انديشه هاي نزديك به هم هستند و مي توانند در كنار هم با تمسّك به اسلام و كنار گذاشتن اختلافات، كه دشمن كينه توز به آن ها دامن مي زند، با هم متحد شوند و پناهگاه يكديگر باشند. تا آنجا كه مطالعات نشان مي دهد، علي رغم آن كه آثار فراواني در حوزه تفكر و انديشه اين دو دانشمند منتشر شده، ولي به گونه تطبيقي، به مطالعه آن ها نپرداخته است. از اين رو، به سبب اهميت موضوع، به گونه اي تطبيقي نظريات اين دو متفكر مصلح را بحث مي كنيم تا پاسخ اين سؤال معلوم گردد كه عوامل انحطاط مسلمانان از ديدگاه شهيد مطهري(ره) و شيخ محمّد عبده كدام ها هستند و راه كارهاي عملي هريك از آن ها در جهت رفع انحطاط چه چيزهايي است؟