بررسي اختلافات مرزي ايران و عثماني در منطقه اورامان (با تكيه بر كتابچه دستوالعمل 1309 ه.ق)

Investigation of Iran-Ottoman border disputes in Hawraman region(1892)

شرح و بيان مسئله: اورامان همواره در طول تاريخ تحت تاثير مناسبات ارضي و سرزميني در سرحدات مشترك ميان سرزمين ايران و تمدن هاي كهن در سرزمين هاي باستاني و تمدن هاي بين النهرين در ادوار پيش از اسلام و همچنين متاثر از مناسبات ميان ايران و عثماني و بعدها عراق در ادوار بعد از اسلام بوده است. لذا تاريخ اين سرزمين را بدور از مناسبات تاريخي و اختلافات مرزي نمي توان بدرستي فهم كرد. در دوره ي قاجاريه اختلافات بسياري در تحديد حدود وجود داشت. اختلافات اين دو كشور در زمينه هاي سياسي، مذهبي و ارضي بود كه بر هم تأثيرگذار بودند. با توجه به روابط ديپلماتيك و سياسي و با ميانجيگري و دخالت دو كشور روسيه و انگليس سعي بر آن بود كه اختلافات مرزي با مذاكرات في مابين طرفين قابل حل شود و حدود تعيين گردند. روش: پژوهش حاضر بر اساس روش هاي مبتني بر مطالعه و بررسي اسناد و مدارك تاريخي استوار است. اين پژوهش به بررسي چگونگي بازتاب برخي اختلافات مرزي ميان ايران و عثماني در منطقه اورامان بر اساس يكي از نسخ خطي در باب مناسبات ايران و عثماني مي پردازد. اين نسخه خطي در كتاب «مجموعه رسائل و لوايح تحديد حدود ايران و عثماني» تصحيح و چاپ شده است. لذا با توجه به وجود برخي از رساله ها در مناسبات و تحديد حدود ايران و عثماني نسخه خطي «كتابچه دستورالعمل و تعليماتي راجع به اختلافات سرحدي ايران و عثماني (1309ه.ق)» مورد مطالعه قرار گرفته و پس از بررسي هاي لازم و مطالعه ي مطالب مرتبط با منطقه اورامان، نحوه و موارد اختلاف نظر دو قدرت ايران و عثماني در اين منطقه با روش توصيفي و تحليلي مورد بررسي قرار گرفته است. نتايج و دست آوردها: نتايج و آگاهي موجود در كتابچه مذكور چهره تاريخي و جغرافيايي منطقه اورامان را در مناسبات ايران و عثماني و نواحي نقاط مرزي مورد اختلاف با عثماني را كه در منطقه اورامانات واقع شده نشان مي دهد. نتيجه تحقيقات اين كتابچه خطي بر اساس دستورالعمل وزارت امور خارجه ايران در اواخر دوره ناصرالدين شاه است و در سال 1309 ه.ق براي اميرنظام والي كرمانشاه و كردستان ارسال شده است تا راهنماي او در مقابل ادعاهاي مرزي مأمورين عثماني باشد. در اين دستورالعمل بسياري از اطلاعات سياسي، جغرافياي و طبيعي منطقه كه شامل ايالت كرمانشاه، كردستان، اورامان، بلوك مريوان و بانه ارائه شده است. بلوك اورامان با مسأله رود سيروان و كوه بلند شاهو و ارتفاعات آن، چشمه درياچه زريوار، رودخانه هاي قطاون و كاوان، قلعه شاه آباد در بلوك مريوان، روستاهاي «سليمان آقاي بابان» از مسائل مرزي مهم بودند كه بخاطر ابهامات و اختلافات مرزي ميان ايران و عثماني در اين محدوده مورد مناقشه ايران و امپراطوري عثماني بوده است