هورامان: آخرين پناهگاه و پايگاه زبان، ادبيات و هويت گوراني

Hawraman: The Final Shelter and Base of the Gorani Language, Literature, and Identity

گوراني كه در ميان توده و عوام به هورامي مشهور است، يكي از زبان­هاي ايراني شاخۀ غربي­شمالي با گويش­هاي ويژۀ خود است كه عمدتاً در سه كشور ايران، عراق و تركيه به آن تكلم مي­شود. اين زبان از پيشينۀ ادبي كهن و غنيِ دست­كم 1400 سالۀ مذهبي و غير مذهبي برخوردار است به گونه­اي كه حداقل پس از آمدن اسلام در كنار فارسي در شرق، تا اوايل قرن بيستم ميلادي زبان ادبي و نوشتاري، درباري و مشترك و رسمي غرب فلات ايران بوده است. برخلاف تصور عامه، زبان، ادبيات و هويت گوراني بخشي از زبان، ادبيات و هويت ديگري نيست. گوراني در گذشته گسترۀ جغرافيايي و فرهنگي به مراتب وسيع­تر و غني­تري داشته است اما امروزه اساساً به منطقۀ هورامان محدود گشته است. با اين حال، اين زبان، ادبيات و هويت به لحاظ توجه، مطالعات و بررسي­هاي علمي لازم و كافي مورد غفلت واقع­شده­ترين زبان­ها، ادبيات­ها و هويت­هاي ايراني است به نحوي كه در سال­هاي اخير از سوي يونسكو به عنوان يكي از زبان­هاي ايراني در معرض خطر فراموشي معرفي گشته است. هدف پژوهش توصيفي- تحليلي حاضر بررسي چرايي به حاشيه رانده شدن زبان، ادبيات و هويت گوراني و محدود شدن آن به منطقۀ جغرافيايي خاصي يعني هورامان از يك سو و چگونگي حفظ و تداوم اين زبان، ادبيات و هويت در اين منطقه به عنوان آخرين پناهگاه و پايگاه آن از سويي ديگر است. براي اين منظور، از داده­ها و شواهد زبان­شناختي، ادبي، تاريخي، سياسي، جغرافيايي، فرهنگي و دانش و شم زباني نگارنده به عنوان زبانور بومي گوراني و مسلط بر فارسي و كردي استفاده شده است. داده­ها به روش عمدتاً كتابخانه­اي و در مورادي ميداني و مصاحبه­اي گردآوري شده­اند. بررسي و تحليل داده­ها نشان مي­دهد كه در پاسخ به پرسش نخست عوامل تاريخي، سياسي، جغرافيايي، زباني، ادبي و فرهنگي نقش داشته­اند و در پاسخ به پرسش دوم عوامل سياسي، فرهنگي، جغرافيايي، زباني و ادبي مي­توانند ايفاي نقش كنند. از پيامدها و نتايج اين پژوهش مي­توان به توجه بيش از پيش به زبان، ادبيات و هويت گوراني در هورامان به­ويژه با توجه به ثبت جهاني اين منطقه در راستاي حفظ، تقويت و تداوم اين زبان، ادبيات و هويت اشاره نمود كه در اين زمينه راهكارهايي پيشنهاد و ارائه مي­گردند