تقليدي از شاهنامه در نظم تاريخ ملوك شبانكاره

يكي از آثار ارزشمند تاريخ و ادب فارسي، منظومه‌اي است به نام دفتر دلگشا كه در سال 720 ه.(1320 م.) توسط شاعري به نام صاحب سروده شده است. تنها نسخه خطي اين اثر به شماره 781 در كتابخانه انستيتوي شرق‌شناسي و ميراث خطي آكادمي علوم تاجيكستان محفوظ است كه حدوداً 11 هزار بيت دارد. از زندگي، احوال و آثار صاحب اطِلاعات چنداني در دست نيست، جز اينكه از اين منظومه معلوم مي‌شود كه نام او صاحب بوده است و در ديوان نظام‌الدين طيب شاه شبانكاره‌اي دبير و مدتي صاحب ديوان بوده است و تاريخ‌ منظوم شاهان شبانكاره را به نام دفتر دلگشا سروده است.صاحب در اين منظومه هم از جهت وزن (بحر متقارب)، هم از جهت زبان، هم از جهت موضوع از شاهنامه تأثير پذيرفته است و به نظر مي‌رسد كه شاهنامه فردوسي را از بر داشته است. او تاريخ حكومت ملوك شبانكاره را از ابتداي تأسيس اين سلاله تا زمان حمله لشكر هلاكوخان به ايران نقل نموده است. خصوصاً تاريخ سلطنت ملك مظفرالدين محمدبن قطب‌الدين مبارز شبانكاره‌اي و مناسبت او با ابوبكر بن سعد ـ اتابك سلغري ـ و با توجه به اينكه امروزه اسناد زيادي از تاريخ حكومت اين خاندان در دست نيست و تاريخ نويسان آن‌گونه كه بايد تاريخ اين سلسله را ننوشته‌اند، ارزش و اهميت اين منظومه در شناخت اين دوره از تاريخ مشخص مي‌شود.دفتر دلگشا داراي 165 باب است كه تحت عناوين: داستان، گفتار و فرد ذكر شده است.