روش‌شناسي عبدالقاهر جرجاني در نظريه نظم

نظريۀ نظم عبدالقاهر جرجاني، از گذشته تا امروز، پيوسته در كانون توجه عالمان و پژوهشگران بلاغت بوده است. براي دستيابي به فهم درست‌تر و نزديك‌تر به مقصود جرجاني، روش‌شناسي نظريۀ نظم بسيار سودمند و راهگشاست. هدف از اين مقاله كشف روش‌شناسي عبدالقاهر جرجاني در نظريۀ نظم است كه نشان مي‌دهد جرجاني در پي آن نبوده كه تنها، ديدگاه خود دربارۀ معجز بودن قرآن را بيان كند؛ بلكه مي‌خواسته نظريه‌اي را پي بريزد تا خواننده از طريق آن، خود، معترف به اعجاز قرآن شود. در همين راستا، جرجاني در تبيين نظريۀ خود براي مخاطبان، تنها به ذكر اصل يا نمونۀ درست تكيه نمي‌كند؛ بلكه او افزون بر بيان مثال‌هايي كه داراي نظم عالي هستند، يا جوانبي كه خود درستشان مي‌داند، به ذكر نمونه‌ها و جوانب سست و حتي فاسد نيز روي مي‌آورد تا مخاطب با مقايسۀ ميان اين انواع، خود به درستي نظريۀ جرجاني معترف شود. سازوكار ديگر او در نشاندن مطلب در ذهن و دل مخاطب، يكي بيان وجوه مزيت است؛ چيزي كه به گفتۀ او، عالمان پيشين در بيان آن كوتاهي كرده‌اند؛ روش ديگر، بهره جستن از قياس منطقي است تا حكم اصلي را بر فرعي جاري كند. با ذكر سه اصل در روش‌شناسي او، يعني قياس منطقي كه شامل هفت شاخه و يك اصل كلي است؛ قياس نحوي و نيز بيان وجوه مزيت، درنهايت نتيجه گرفته‌ايم كه جرجاني صرفاً در تلاش براي دفاع از اعجاز قرآن نبوده است؛ بلكه او به دنبال تأسيس نظريه‌اي در بلاغت بوده تا با تبيين كامل آن، مخاطب خود به اعجاز قرآن اقرار كند.