بررسي جايگاه جامعه‌شناختي رياضت در حكايات تذكرة الاولياء و نفحات الانس

باوجود آن‌كه در تعاليم ديني، رياضت و خودآزاري افراطي، امري مذموم و ناپسند قلمداد مي‌شود، اما در تعاليم صوفيه، اين امر ازجمله ضرورت‌هاي اوليۀ سير و سلوك به‌حساب مي‌آيد و در اكثر حكايات از جايگاه والايي برخوردار است. نمود و شدت ظهور اين مسأله در حكايات، باتوجه به مسائل جامعه‌شناختي و تاريخي، قابل تبيين و توجيه است. بي‌اعتنايي سران تصوف به رهنمودهاي اهل بيت(عليهم السلام) باعث شكل‌گيري فرقه‌هاي انحرافي و گاه متضاد با اصول زندگي اجتماعي و اخلاقي شده است و با بروز حوادث اجتماعي، بر شدت اين باورهاي غلط ازجمله دنياگريزي و تحمل انواع مشقات تحت عنوان مبارزه با هواي نفس افزوده گرديده است. بروز اين تفكر در حكايات و تعاليم صوفيه در قرن هفتم هجري با حمله مغول به ايران شدت بيشتري گرفت كه اوج ظهور اين مسأله را مي‌توان در حكايات تذكرة الاولياء كه انديشۀ دنياگريزي و تحمل مشقات دنيايي را در پوشش مجاهده با نفس تبليغ مي‌كند، مشاهده نمود. پس از استقرار تيمور و اندك آرامش‌هاي به‌وجود آمده و توجه او و اسلافش به طبقۀ هنرمندان و به‌خصوص عنايت وي‍ژه به صوفيان، نمود رياضت و مجاهده با نفس در كتب صوفيه كم‌رنگ شده و جاي خود را به كرامات اوليا و بزرگ جلوه‌دادن آنان در چشم حكمرانان زمان داده است.