بررسي عارضۀ حركت در ني‌نامه

مثنويِ معنويِ جلال‌الدين محمد بلخي رومي معروف به مولوي را بزرگ‌ترين اثر عرفاني بشر دانسته‌اند. حقيقت اين اثر دعوت به استغراق در «عشق» و ترك ماسواي آن است‌. مغز دعوت و پيام آن به زبان تمثيل در چهارده بيت از هژده بيت معروف به «ني‌نامه» فشرده شده است‌ مهم‌ترين لازمه از لوازم «عشق»، حركت يا تغيير است‌ چنان كه مهم‌ترين لازمۀ آتش، سوختن است. حركت يا تغيير حقيقتي است‌ كه در ذات هستي نهفته است‌. روح انسان نيز به عنوان بخشي از هستي مستلزم حركت يا تغيير است‌. بدين دليل بشر به تجارب زيستي و اجتماعي كه در طول حيات براي انسان حاصل مي‌شود، قناعت نكرده است و با ايجاد مراكز آموزشي براي ايجاد حركت در روح انساني بيش از هر چيز تلاش مي‌كند. يكي از مهم‌ترين اهداف بعثت انبيا را هم بايد در ايجاد حركت جست. سه خاصّيّت ذاتيِ حركت، تدريجي بودن، متصل بودن، و گذر از يك «هستي» به «هستي ديگر» است‌ و گرنه انتظار تغيير معقول نخواهد بود. در اين مقاله به روش تحليل منطقي هر بيت، ابيات ني‌نامه بررسي شده‌اند. حاصل بررسي اين است‌ كه حركتي كه مولوي مصرانه در مخاطبان اثر خود مي‌جويد، از دو خاصّيّت تدريج و اتصال بي‌بهره است‌ و در نتيجه به خاصيت سوم دسترسي ندارد لذا مثنوي نمي‌تواند يك اثر تعليمي باشد و مخاطبان او، از اين اثر، راهي براي ايجاد جهش و حركت در خود نمي‌يابند.