تغيير مسير هيرمند از عصر مفرغ تا عصر حاضر با استناد به شواهد باستان شناسي

سیستان ایران حكم دلتاي رود هیرمند را دارد. هیرمند در انتها در دشت سیستان پهن شده و به اصطلاح شاخه شاخه می شود. از لحاظ گاهنگاري نیز عمر مدنیت در دشت سیستان با استناد به یافته هاي باستان شناسی به پنج هزار سال پیش تعلق دارد. در طی این پنج هزار سال رود هیرمند چندین بار تغییر مسیر داده و با استناد به همین تغییر مسیر، سكونتگاههاي دشت سیستان نیز جابجا شده اند. در طی این بازه زمانی پنج هزار ساله حداقل سه بار هیرمند در سه مقطع زمانی پیش از تاریخی، دوران تاریخی و دوران اسلامی تغییر مسیر داده است كه نتیجه آن شكل گیري، رشد و افول تمدنهاي دشت سیستان با سه مركزیت مختلف در سه مقطع زمانی متفاوت بوده است. در دوران پیش از تاریخ هیرمند در جنوب دشت سیستان جریان داشته كه به تبعیت از آن استقرارهاي پیش از تاریخی با محوریت شهر سوخته در جنوب دشت سیستان شكل گرفته اند. در دوران تاریخی هیرمند مسیرش را به طرف شمال باز كرده و به تبعیت از آن استقرارهاي دوران تاریخی با محوریت دهانه غلامان و سپس كوه خواجه در مركز دشت سیستان شكل گرفته اند. در دوران اسلامی هیرمند مجددا مسیرش را با اندكی انحراف به طرف شمال همچنان ادامه داده و به تبعیت از آن استقرارهاي دوران اسلامی با محوریت زاهدان كهنه و زابل فعلی در شمال دشت سیستان شكل گرفته اند.