امكان يا امتناع معاد جسماني و ارتباط آن با ساختار زبان دين از ديدگاه ابن‏ سينا

معاد به‌عنوان يكي از اصول و آموزه‌هاي ديني همواره دغدغه متفكران بوده است. ابن سينا به‌عنوان فيلسوف مسلمان، معاد جسماني را منقول و مقبول ديني مي‌داند، ولي آنچه در تحليل‌هاي فلسفي براي او مسأله است، امكان يا امتناع معاد جسماني است. آراي ابن‏ سينا در اين زمينه، دست‌كم در ظاهر متناقض به نظر مي‌رسد. اين نوشتار بر آن است تا نشان دهد نظر نهايي ابن‏ سينا اين است كه معاد جسماني به‌لحاظ عقلي محال است، ولي چون اديان به هدايت عموم انسان‌ها به سعادت و معاد روحاني موظف‌اند و عموم انسان‌ها از درك حقيقت معاد روحاني عاجزند، در نتيجه پيامبران به اذن الهي معاد روحاني را به زبان تمثيلي و به‌صورت معاد جسماني توصيف كرده‏اند. البته تمثيلي‌بودن زبان دين بدين معنا نيست كه خالي از حقيقت است، بلكه زبان تمثيلي دين برخوردار از حيثيّت رمزي است كه اهل حكمت از آن باخبر مي‌گردند.