حافظ: پسامدرنِ سده هشتم

در مورد پسامدرنيسم دو ديدگاه كلي وجود دارد: ديدگاه اول آن را متعلق به دوره تاريخي خاصي مي­داند و ديدگاه دوم آن را همچون سبك هنري و ادبي مي­نگرد. مطابقِ ديدگاه دوم، هر اثري كه از ساختار و فرم آثار پسامدرن، مانند عدم انسجام، عدم قطعيت، ناباوري به فراروايت­ها، عنصر وجودشناسي، طنز و آيروني، نقيضه­گويي و بينامتنيت، برخوردار باشد، پست‌مدرن شمرده مي‌شود. از آنجا كه ساختارشكني، طنز، نقيضه، اعتراض به كلان­روايت­ها و... از ويژگي­هاي سبكي مسلّم غزليات حافظ است، اين فرض تقويت مي‌شود كه حافظ از سبك پسامدرن برخوردار است. بنابراين با توجه به ديدگاه دوم، نگارنده در مقاله حاضر سنجش غزليات حافظ با تكيه بر ويژگي­هاي سبكي مكتب پست­مدرن را پيش روي قرار داده است. بر اساس نتيجه اين بررسي شايد بتوان گفت از ميان شاعران كلاسيك ايران حافظ تنها شاعري است كه نه همچون نويسندگان عصر حاضر با تكيه بر خودآگاهي پسامدرني، بلكه با تكيه بر نوعي ناخودآگاهي پسامدرني، به ساختارشكني مؤلفه­ هاي بلاغي و ستيز با مطلق‌انديشي­هاي عصر خويش برخاسته و شاهكار پسامدرن دوران خويش را خلق كرده ­است.