نسبت رابطه استناد و قاعده احسان در اسقاط مسؤوليت پزشك با نگاهي به قانون مجازات اسلامي 1392

قاعده احسان و آثاري كه بر موضوع و مجراي اين قاعده ممكن است از لحاظ تكليفي و وضعي تحميل گردد، از اهميت فراواني برخوردار است تا جايي كه بر اساس ديدگاه مشهور ميان فقها و حقوقدانان، قاعده احسان مستقلاً يكي از عوامل سقوط ضمان شمرده مي‌شود. بر اساس اين ديدگاه، براي به جريان افتادن قاعده احسان و سقوط ضمان، لزوماً بايستي احسان قصدي و فعلي موجود باشد. بر مبناي اين نظر و در مورد پزشك نيز اگر او را از مصاديق محسن فرض كنيم، هرچند كه در اين مورد اختلاف وجود دارد، وي فاقد مسؤوليت خواهد بود. در قانون مجازات اسلامي مصوب 1392 برخلاف قانون پيشين، صريحاً به اين قاعده اشاره شده است و اين در حالي است كه در مواد ديگر و بنا بر نظرات فقهي، مبناي مسؤوليت، احراز رابطه استناد است، فلذا اين شبهه ايجاد مي‌شود كه بالاخره، قاعده احسان مسقط مسؤوليت پزشك است يا موجب عدم احراز رابطه استناد؟ اين مقاله در پاسخ به اين سؤال، با تفكيك مسؤوليت پزشك به دو حالت وضعي و تكليفي، قلمرو جريان قاعده احسان را در اين دو حوزه مشخص و قصد خيرخواهانه پزشك را تنها رافع مسؤوليت تكليفي او دانسته و وجود احسان در فعل را باعث سقوط ضمان وي مي‌داند، ضمن اين‌كه با نقد نظر موجود مبني بر استقلال قاعده احسان در سقوط ضمان، تأثيرگذاري قاعده احسان را مستلزم عدم وجود رابطه استناد دانسته و در واقع به احراز استناد در توجه مسؤوليت به محسن، موضوعيت مي‌دهد و احسان را در ارتباط با استناد و در طريقيت احراز آن مؤثر مي‌داند.