نقد دروني انسجام نظري انديشه سياسي ثقه‌الاسلام تبريزي پيرامون فراروي از تعارض دين و آزادي

آزادي در دوره مشروطه به‌عنوان يكي از حقوق ملت در متمم قانون اساسي به تثبيت رسيد، اما استقرار كوتاه‌مدت آزادي در جامعه ايران ديري نپاييد و با بحران مشروعيت ديني روبه‌رو شد. اين بحران در كنار ديگر موانع ساختاري سياسياجتماعي كه وجود داشت، زوال آزادي با داعيه عدم مشروعيت ديني آن را به دنبال آورد. در مواجهه با اين بحران، جريان علماي حامي مشروطه درصدد برآمدند نسبت مذهب و آزادي و به‌طوركلي نسبت دين و مشروطه را مورد بازانديشي قرار دهند تا با ساختن نظريه‌اي منسجم، به اين بنيان سياسي نوظهور مشروعيت ديني بدهند. ثقه‌الاسلام تبريزي يكي از چهره‌هاي شاخص اين جريان محسوب مي‌شود كه در رسايل سياسي خود، پروژه‌ مشروع‌سازي مشروطه و آزادي را وجهه همت خود قرار داده است. در اين نوشتار، سعي بر آن است تا تمهيدات نظري­اي كه ثقه‌الاسلام به‌منظور حل تعارض نسبت دين و آزادي فراهم مي‌آورد و نيز انسجام دروني طرح نظري او مورد بررسي قرار گيرد. رويكرد نظري كه براي مطالعه مسئله حاضر اتخاذ شده، تحليلي است كه توكويل در كتاب «دموكراسي در آمريكا» از نسبت دين و آزادي ارائه مي‌دهد.