واكاوي مفهوم اختيار در حكمت متعاليه

نوشتار كنوني بر آن است تا بر اساس مباني حكمت متعاليه و سخنان حكيمان صدرايي، تصويري روشن از معناي اختيار به دست دهد. مهم‌ترين تعريف‌هاي موجود از اختيار در حكمت متعاليه، عبارتند از: «داشتن مبادي چندگانه علم، شوق، اراده و تحريك عضلات»، «داشتن مبادي دوگانۀ علم و اراده»، «صحه الفعل والترك»، «مشيّه الفعل و‌الترك»، و «استقلال فاعل و نفي اثرپذيري از غير». در اين ميان، تنها يك تفسير جامعيت و اشتراك مفهومي ميان تمام مصاديق اختيار را فراهم مي‌كند و آن، تفسير اختيار به دارا‌بودن اراده و علم است؛ آن‌هم با تفسيري ويژۀ حكمت متعاليه كه در آن، هر دو مفهوم علم و اراده همانند وجود، در عين غيريت مفهومي، در تمام مراتب هستي حضور دارند و در عين اشترك معنوي، مشكك هستند. معناي جامع اراده كه همان ابتهاج، محبت و رضاست، از مصاديق مادون مانند ميل و شوق در عالم طبيعت آغاز و تا ابتهاج و محبت ذاتي پروردگار گسترش مي‌يابد. تلطيف معناي اراده به محبت وجودي، پذيرش اختيار انساني را به‌رغم وجود احاطه و سلطه علّت بر انسان، خردپذيرتر و وجدان‌پذيرتر مي‌سازد؛ ضمن آنكه توجه به حبّ، اقتضا و طلب ذاتي انسان در مرتبه وجود علمي او نزد حق‌تعالي (عين ثابت)، تبيين اختيار را روشن‌تر مي‌سازد و به برخي پرسش‌ها نيز پاسخ مي‌دهد.