نقد كهن‌الگوي «پير خردمند» در مقامات حميدي

«كهن‌الگو» نمايه‌ها و تصاويري ازلي از انديشه‌هاي بدوي و كهن است كه به‌ واسطه ضمير ناخودآگاه جمعي بشر در ذهن آدمي انباشته شده‌است. همين انگاره‌ها بخشي از محتويات ضمير ناخودآگاه فردي را نيز تشكيل مي‌دهند و در اين ميان، «پير خردمند» نيز يكي از مهم‌ترين اين كهن‌الگوهاست كه مي‌توان گفت چهره وي، مظهر دنياي معنوي و روحاني و نمونه‌اي از صورت مثالي پدر در جهان اسفل است كه فرد را در شرايط بحراني و دشوار به سوي رهايي و نيكبختي رهنمون مي‌شود. در اين ميان، مقامات حميدي از آثار برجسته در مقامه‌نويسي پارسي است كه در آن، قهرمان داستان هر بار در هر يك از مجالس با چهره‌اي متفاوت و ناشناس به بيان روايات شگفت‌انگيز مي‌پردازد تا به اين ترتيب، راوي را از تنگناها برهاند و نيازهاي وي را با نوعي بزرگ‌منشي و صفات قهرمانانه مثبت برآورده سازد و آنگاه ناپديد شود. از اين رو، با ديگر مقامات كه اغلب داستان قلاشان و اوباش است، متفاوت است و حول بازگويي مفاهيم عارفانه و معنوي مي‌پردازد. بر اساس بررسي‌هاي انجام‌شده به ‌نظر مي‌رسد كهن‌الگوي «پير خردمند» در مقامات حميدي، همواره هدف «وعظ» و «آموزگاري» را پيش رو دارد و به صورت‌هاي گوناگون از جمله «پير روحاني»، «پير مسافر» و «جوانمرد خردمند» ظاهر مي‌شود كه در واقع، جلوه‌هايي از همان پير خردمند است.