بهجه‌الشعرا و رويكردي نو در تذكره‌نگاري دوره قاجار (با معرفي حديقه‌الشعرا)

تذكره‌هاي فارسي از منابع اصلي تاريخ ادبيات است. نهضت تذكره‌نويسي فارسي در دوره قاجار و در آستانه مشروطه شتاب بيشتري گرفت؛ درون‌مايه انتقاد مانند انواع ديگر نثر به جريان تذكره‌نويسي اين دوره وارد شد و در شكل تذكره‌هاي نقيضه‌اي و طنز نمود يافت. نظيره‌هايي نيز براي اين آثار انتقادي ـ مطايبه‌اي نوشته شد. يكي از مقلدين اين رويكرد جديد، محمدكاظم تبريزي ملقب به اسرارعلي‌شاه است. او به تقليد از يخچاليه مذهب و با انتقاد از سطحي‌نگري و بي‌تدبيري عوام، گزينشي از يادداشت‌هاي خود را فراهم كرد و آن را با قلم هجو و مزاح و حكايات عجيب و افسانه‌هاي غريب آراست. او اين اثر را بهجه‌الشعرا و رموز نجبا ناميد. نويسنده اين تذكره‌ را از اشعار سست و بي‌ارزش و هجوي و لفاظي را گرد آورد و بي‌قيد‌و‌شرط اين اشعار و سرايندگان آنها را ستود؛ البته نويسنده در نوشتن اين اثر انگيزه‌اي ويژه داشت كه از نظر پژوهشگران به دور مانده است! آشكار‌نشدن هدف اين نوشتار، مخالفت‌ها و داوري‌هايي را نسبت به اين اثر و نويسنده آن درپي داشته است. در اين پژوهش، تذكره بهجه‌الشعراي اسرارعلي‌شاه و انگيزه نوشتن آن بررسي مي‌شود؛ همچنين با معرفي تذكره حديقه‌الشعراي اسرار و بررسيارتباط آن با بهجه‌الشعرا، هدف نگارش بهجه‌الشعرا، يعني رويكرد انتقادي و مطايبه‌اي آن روشن‌تر مي‌شود.