تأثير اعتقاد به توحيد افعالي بر پذيرش عليت از ديدگاه محمد غزالي و ابن‌ عربي

توحيد افعالي به معناي نفي تأثير از غير خداست. از سوي ديگر اصل عليت مستلزم پذيرش تأثير و تأثر ميان مخلوقات است كه اين دو امر ظاهراً با يكديگر سازگار به نظر نمي‌رسند. اين مقاله بر آن است كه با بررسي افكار ابن عربي و غزالي به عنوان دو تن از مدافعان توحيد افعالي، به بررسي تطبيقي موضع آن‌ها در قبال بحث عليت بپردازد. آن‌ها تقرير فلاسفه از عليت را رد مي‌كنند و هر يك سعي دارند جايگزيني براي بحث عليت ارائه دهند كه قادر به توضيح منطقي رابطه‌ي خدا و مخلوقات از يك سو و رابطه‌ي مخلوقات با يكديگر از سوي ديگر باشد. اقتران پيشنهاد مشترك آن‌ها به عنوان جايگزين عليت است؛ اما برداشت هر يك از اقتران لزوماً يكسان نيست كه اين امر نشأت گرفته از مباني متفاوت فكري آن‌هاست. اين نكته سبب مي‌شود كه ابن‌ عربي راه حل نهايي رفع اين تعارض را در بحث تجلي و ظهور بداند.