نوسان ايمان و كفر از نظر ابن عربي و ملاصدرا

ايمان در انديشه‌ي ديني از بالاترين ارزش برخوردار است، ولي هميشه اين سؤال مطرح بوده است كه آيا همه‌ي مؤمنان از ايماني يكسان و مشابه و در نتيجه از ارزشي مساوي برخوردارند؟ به عبارت ديگر، آيا ايمان و كفر افزايش و كاهش‌پذير است؟ پذيرفتن هر يك از دو طرف مسأله، نتيجه‌ي پاسخ به سؤالاتي است از قبيل اين‌كه آيا ايمان و كفر امري بسيط است يا مركب؟ و آيا عمل در حقيقتِ آن دو دخيل است يا خير؟ دانشمندان اسلامي در پاسخ به اين پرسش‌ها اختلاف نظر دارند. اين مقاله متكفّل كشف و مقايسه‌ي ديدگاه دو تن از انديشمندان برتر اسلامي، يعني ملاصدرا و ابن عربي است. با توجه به مستندات ملاصدرا، از قبيل آيات قرآني، مباني عمومي فلسفه او از جمله: اصالت وجود، تشكيكي بودن وجود، حركت جوهري و ... و نظرات كلامي وي از جمله وجودي تلقي كردن كفر و ايمان و ...، اين نتيجه به دست آمده است كه كفر و ايمان در ديدگاه او، شدت و ضعف‌پذير است. اما ابن عربي به دليل عدم ورود در بسياري از مسايل مربوط به ايمان و كفر در آثار خود و نيز ذووجوه بودن عباراتي كه در اين باره از او به جا مانده است، نظر واحد و قطعي خود را ارائه نداده است. با اين حال، با توجه به غلبه‌ي دلايل و شواهدِ دال بر تأييدِ امكان و وقوع نوسان در كفر و ايمان، بايد توجيهاتي را ارائه داد تا اختلافات ظاهري و احتمالي را برطرف سازد. در صورت مدلّل نمودن مواردِ خاص، مي‌توان گفت او نيز به كاهش و افزايش ايمان و كفر معتقد است، هرچند مباني وي تنوع و استحكام مباني صدرايي در امكان و روايي پذيرش شدت و ضعف در كفر و ايمان را ندارد.